Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ РФ тыатын хаһаайыстыбатын миниистирин солбуйааччы Роман Некрасов Дьокуускайга сырыытыгар түбэһиннэрэн, федеральнай таһымҥа эрэ быһаарыллыан сөптөөх кыһалҕаларын туруоруста.
Бастатан, ынах сүөһүттэн ылыллар бородууксуйаны дэлэтэргэ матырыйаалынай-тэхиньиичэскэй база ситэтэ суоҕа харгыстыыр. Сүөһү баһыйар өттө, 64 бырыһыана, былыргылыы саах сыбахтаах, туруорбах мас, кыараҕас итиэннэ ордубут 36 бырыһыана 25 төбөттөн саҕалаан аныгылыы тутуулаах кэҥэс хотоннорго кыстатыллар. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн итинник 55 788 сүөһү батар истээх 721 хотон уонна комплекс баалларыттан 674-тэрэ туһанылларыгар 52 366 төбө турар.
Саха сиригэр ынахтан ылыллар үүт 60 бырыһыана сайыҥҥы 4 ыйга ыаныллар. Эмиэ 25 төбөттөн саҕалаан аахтахха, 21 906 ынахха суоттаммыт 193 сайылык баарыттан үлэлээччитэ – 168 сайылык. Олорго 19 553 ынаҕы ыыллар, ол эбэтэр бүттүүн ыанньыктан 32,3 бырыһыана хабыллар.
Ити гынан баран, элэктэриичэстибэҕэ, гааска уонна уматыкка тарыып ыарыы турдаҕына, Уһук хотугу сир усулуобуйатыгар ынах сүөһүнү иитэр комплекстары толору мэхэньисээссийэлээн үлэлэтэр аһара ороскуоттааҕа биллэр. Ол курдук, саамай кыччаабыта – 50-тан саҕалаан 100 төбөҕө диэри сүөһү турар хотонугар 1 ынахха 207,6 тыһ. солкуобай ороскуоттанар буоллаҕына, 200 төбөттөн саҕаланар комплекстарга 271 тыһ. солкуобай угуллара эрэйиллэр.
Манна сыһыаран суруйдахха, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 50-тан элбэх сүөһү турар хотонноох (комплекстаах) 411 хаһаайыстыба баар. Кинилэр сылга 1 ынахтарыттан ортотунан 2,5 тыһ. киилэ үүтү ыыллар, 1 киилэ үүт бэйэҕэ турар ороскуота ортотунан 88 солк. 17 харчыга тахсар, оттон 1 ынаҕы иитэр ороскуоттара 244 946 солкуобайга тэҥнэһэр. Ити иһиттэн биһиги билиҥҥи усулуобуйабытыгар табыгастаахтара, үөһэ тэҥнэбилгэ көрдөрүллүбүтүн курдук, 50-100 төбө сүөһү иитиллэр хотоно (комплекса). Ол эрээри, 100-200 миэстэлээх хотоҥҥо (комплекска) 1 ынах ороскуота арыычча улаханын (210 тыһ. солк.) даҕаны иһин, 1 киилэ үүт бэйэҕэ турар ороскуота кыратынан (74 солк. 58 харчы – 83 солк. 78 харчы оннугар) уонна 1 ынахтан сылга ортотунан ыаныллар үүтэ элбэҕинэн (2 548 киилэ – 2 230 киилэ оннугар) ордук кэрэхсэбиллээх.
Ыйыллыбыт чахчыларга олоҕуран, СӨ Тыатын хаһаайыстыбатын уонна аһын-үөлүн бэлиитикэтин министиэристибэтэ маннык ис хоһоонноох этии киллэрдэ: “үүт хайысхалаах пиэримэлэри туттарга, оҥосторго тахсыбыт ороскуот сорҕотун толуйар сыаллаах көрүллэр федеральнай көмө харчыны биэриигэ эбийиэк кыамтатыгар ирдэбили дойду Уһук хоту сытар түбэтигэр анаан сүөһү турар миэстэтин 1 тыһыынчаттан 240-ҥа диэри, ону тэҥэ үүт пиэримэтин модернизациялааһыҥҥа инвестбырайыагы олоххо киллэриэх иннинэ эбийиэк кыамтатын 200-тэн 50 төбөҕө диэри намтатарга” диэн.
Иккис туруорсуу көтөрү уонна сибиинньэни иитиигэ сыһыаннаах. Балартан, чуолаан, сибиинньэни иитии салаата иттэннэри сытынан кэбистэ. Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирэ Артем Александровтыын эрдэ көрсөн кэпсэтэрбитигэр “Нерюнгритааҕы көтөрү иитэр фабрикаҕа модернизация ыытыллыбатаҕа үйэ чиэппэрэ буолбутун, ити курдук киин куораты уонна улуустары этинэн, сибиинньэ оҕотунан хааччыйар Хатастааҕы, Мархатааҕы сибиинньэ иитэр пиэримэлэри модернизациялыырга үп угуллубакка, аһара эргэрэннэр, тутуу иниспиэксийэтин сэрэтиитин түмүгүнэн сабыллыбыттарын” иһитиннэрбитэ. Өскөтүн, 2020 с. өрөспүүбүлүкэ хаһаайыстыбаларыгар 21,6 тыһ. төбө сибиинньэ иитиллэр уонна 1,8 тыһ. туонна эт оҥоһуллан тахсар эбит буоллаҕына, 2025 сыллааҕы түмүк олус хобдох: сылтан сыл сарбыллан 1,9 тыһ. сибиинньэ ордубут, 0,2 тыһ. туонна эт оҥоһуллубут.
Ити кэм устатыгар көтөрү иитии салаата арыычча тулуктаста: 2020 с. көтөр ахсаана 860 тыһ., көтөр этин оҥорон таһаарыы 3,5 тыһ. туонна, муҥутаан 2022 с. көтөр ахсаана 978 тыһ. төбөҕө, эти оҥоруу 3,7 тыһ. туоннаҕа тиийэ сылдьыбыт эбит буоллахтарына, 2025 сыл түмүгүнэн көтөр 704 тыһ. ахсааннаах уонна 2,6 тыһ. туонна эт оҥоһулунна. Ол гынан баран, сүрүннээн Дьокуускайдааҕы көтөр фабрикатын суотугар, сымыыты оҥорон таһаарыы кээмэйэ өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 134 мөл. устуукаттан 171 мөлүйүөҥҥэ диэри элбээтэ. Муҥутуур көрдөрүү, 180 мөл. устуука сымыыт, 2024 с. ситиһиллэн турар. Министиэристибэ өрөспүүбүлүкэ бырамыысыланнай кээмэйдээх 4 улахан фабрикатыгар кыамтаны улаатыннарар инниттэн модернизацияны утумнаахтык ыытарга соруктанар.
Онон “Уһук хоту түбэҕэ олорор нэһилиэнньэни сибиэһэй аһынан-үөлүнэн хааччыйар туһуттан АПК эбийиэктэрин, чопчу көтөр уонна сибиинньэ иитэр пиэримэлэри тутууга эбэтэр саҥалыы сөргүтүүгэ көрсүллэр ороскуоттары толуйуу өттүгэр бэриллэр федеральнай өйөбүлгэ эбии хайысхалары киллэрэр туһунан” эрэгийиэн министиэристибэтэ Арассыыйа Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтиттэн көрдөһөрө оруннаах.
Үсүһүнэн, сылгыны иитии салаата эмиэ таарылынна. Саха сирэ сылгытын ахсаанынан уонна сылгы этин оҥорон таһаарыыга дойдуга бастыҥ көрдөрүүлээҕинэн ааҕылыннар даҕаны, кэлиҥҥи 5 сыл иһигэр племенной сылгы ахсаана 20 бырыһыан сарбыллыбыта (10 559 төбөттөн 8 348-ка түстэ) ытырыктаппат буолуон сатаммат. Тэриллиилээх хаһаайыстыбаларга биэ төбөтүгэр өйөбүл көрүллэрин үрдүнэн тыа хаһаайыстыбаларын тэрилтэлэрэ бүттүүн сылгыттан 19 эрэ бырыһыанын бас билэллэр. Ити кэмҥэ хотугу дьиэ табатын 95 бырыһыанын улахан хаһаайыстыбалар (кэпэрэтииптэр, общиналар) дьаһайаллар. Племенной таба ахсаана 15 158 төбөттөн 19 737-ҕэ тиийэ эбилиннэ.
Дьиҥинэн, сылаалаах-сыралаах ынах сүөһүнү иитииттэн элбэх кэтэх уонна бааһынай хаһаайыстыбалар сылгыга көстүлэр эрээри, сылгыны үөрдээн иитэргэ түмсүбүттэрэ баара көстүбэт. Федерация Сэбиэтин аграрнай, ас-үөл бэлиитикэтигэр уонна айылҕаны туһаныыга кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Егор Борисов Саха сирэ ааспыт өттүгэр кэпэрээссийэлэһэн үлэлээһиҥҥҥэ дойдуга холобурга сылдьыбытын, кэлин онтун төрүт ыһыктан кэбиспитин сөпкө сэмэлээтэ уонна чугастааҕы кэмҥэ бу боппуруоска сүбэлэһэргэ ыҥырда. “Сылгыны бөһүөлэктэртэн тэйитиэххэ, ыраах мэччирэҥ элбэх, 50 төбөттөн элбэттэххэ эрэ ороскуотун толунарын умнумаҥ”, – диир Егор Афанасьевич.
Хотугу биир эрэгийиэн иһигэр саха төрүт сылгытын Дьааҥы, Халыма уонна Индигиир (2025 сылтан) тииптэрин сэргэ Мэҥэдьэк уонна Өлүөнэ умнаһынааҕы боруодалар 2011 с. бигэргэммиттэрэ. Саха сирин ынах сүөһүнү иитэргэ кэмчи оттоох уонна суола-ииһэ суох улуустарыгар, нэһилиэктэригэр сэлиэксийэлээн тарҕатарга өйөбүл эрэйиллэр. Министиэристибэ племенной биэ төбөтүгэр көрүллэр федеральнай субсидияны анааһыҥҥа олохтоох боруода туспа көрүҥнэригэр (саха, Мэҥэдьэк, Өлүөнэ умнаһынааҕы) племенной төрүөх биэрэр төбөҕө көһөрүү коэффициенын 1,5-тан 2,5 усулуобунай төбөҕө диэри улаатыннарары туруорсар.
Төрдүс – тыын суолталаах кыһалҕа. “Каадыр барытын быһаарар” диэн этии саҥалыы тыыннанан иһиллэр кэмэ кэллэ. Оннооҕор Арассыыйа киин уобаластарыгар тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһэ тиийбэтин туһунан айманаллар. Эгэ, Саха сиригэр дуо. Тыа хаһаайыстыбатыгар хамнас намыһаҕыттан сылтаан эрэгийиэн таһымыгар АПК үлэһиттэрин өйүүр социальнай дьаһаллар көдьүүһэ суох буоллулар. Холобур, тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлии тиийэр эдэр исписэлиискэ ый аайы бэриллэр төлөбүрүнэн туһанааччы ахсаана кэлиҥҥи 3 сылга 280-тан 164-кэ түстэ. Миниистир Артем Александров ити оннугар быйылгыттан эдэр аграрий олорор усулуобуйатын тупсарарга анаан саҥа биир кэмнээх төлөбүрү биэрэргэ былаанныылларын иһитиннэрдэ. Саҕалааһын быһыытынан 2026 сылга 10 эдэр исписэлиискэ холбоон 32,5 мөл. солкуобай кээмэйдээх лимиити көрүммүттэр.
“Тыа сирин кэлимник сайыннарыы” судаарыстыбаннай бырагыраама сүнньүнэн өрөспүүбүлүкэ тыатын сиригэр олорор, үлэлиир исписэлиистэргэ, тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлиириттэн-үлэлээбэтиттэн тутулуга суох, дьиэ-уот тутталларыгар эбэтэр атыылаһалларыгар анаан сылга 400-тэн тахсалыы киһиэхэ 400-500 мөлүйүөн солкуобай тиксэриллэрэ. Ааспыт 2025 сылга 2 киһиэхэ 9,5 мөлүйүөн тигистэ. Судаарыстыбаннай бырагыраама чэрчитинэн олохтоммут “Тыа сирин ипэтиэкэтэ” көмөлөһүөхтээҕэр дьону нэһилиэктэртэн улуустар кииннэригэр уонна кыра куораттарга “көһөртөөтө”. Холобур, тыа сирин ипэтиэкэтинэн Ленскэй уонна Покровскай хото туһаннылар. Ол оннугар дьиҥнээх тыа сирэ сылтан сыл “ырааһыран” иһэр, кытыы, дьоҕус нэһилиэктэргэ уһуйааннар, оскуолалар аны аҕыйах сылынан сабыллар туруктаахтар. Министиэристибэ онон Уһук хотугу оройуоннарга киирсэр субъектарга анаан “Тыа сирин кэлимник сайыннарыы” бырагырааманы хаттаан сөргүтэргэ туруорсара сиэрдээх.
Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирэ Артем Александров федеральнай министиэристибэ салалтата хотугу эрэгийиэн кыһалҕатын кыччатар боччумнаах быһаарыылары ылыныаҕар эрэнэр. Сатаатар, салгыҥҥа этиллибитинэн, кумааҕыга суруллубутунан хаалбакка, аҥаара даҕаны олоххо киирдэр ханнык.
Василий НИКИФОРОВ
Хаартыска: «Хаҥалас» хаһыат