От ыйын 21 күнэ. Ил Дархан Дьокуускайга Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх, ефрейтор Алексей Петровка Арассыыйа Геройун «Көмүс Сулус» мэтээлин туттарыы тэрээһинигэр кытынна.
Наҕарааданы саха буойунугар Илиҥҥи байыаннай уокурук сэриилэрин баһылыгын солбуйааччытын эбээһинэһин толорор генерал-майор Андрей Козлов үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттарда.
«Алексей Рафаэлович ураты хорсунун, тостубат кытаанах санаалааҕын көрдөрдө. Ити биһиги буойуттарбытын, Саха сирин олохтоохторун кыайыыга эрэллэрин бөҕөргөтөр. Дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Владимирович Путин саха буойуннарын хорсуннарын, дойдуларыгар бэриниилээхтэрин өрүү бэлиэтиир. Алексей Рафаэлович курдук дьон төрөөбүт дойдуларын, улуу Арассыыйаны күүстээх оҥороллор», – диэн тоһоҕолоон эттэ Айсен Николаев.
Дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин Алексей Петровка Арассыыйа Геройа үрдүк ааты 2025 сыл от ыйын 6 күнүнээҕи ыйааҕынан иҥэрдэ. Алексей анал байыаннай дьайыыга кыттыбыт Саха сирин буойуттарыттан 12-c киһинэн дойду Геройа буолла.
От ыйын 21 күнэ. Ил Дархан дойду суһал быһыыга-майгыга миниистирэ Александр Куренков мунньаҕар кытынна. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэҕэ халаан уута түһэн, сөргүтүү үлэтэ саҕаламмытын иһитиннэрдэ уонна суһал быһыыга-майгыга министиэристибэ өйөбүлүн иһин махталын биллэрдэ.
Кини Саха сиригэр федеральнай бүддьүөттэн үбүлээһин көрүллүбүтэ ойуур баһаардарын тохтотууга, умулларыыга улахан көмө буолла диэн эттэ. Ол курдук, бу харчы чэрчитинэн Ленскэй уонна Өлүөхүмэ оройуоннарыгар икки саҥа авиаотделениены арыйдылар, инникиттэн баар 21 авиаотделениены улаатыннардылар уонна «Авиалесоохрана» үлэһиттэрин элбэттилэр.
От ыйын 22 күнэ. Ил Дархан Нерюнгри оройуонугар «Денисовскай» хайаны байытар кэмбинээт технологическай суолугар саахал тахсыбытынан сибээстээн мунньах ыытта. Манна тэрилтэ салайааччылара, быраабы араҥаччылыыр уорганнар, медиктэр уонна суһал сулууспалар бэрэстэбиитэллэрэ кытыннылар.
Мунньахха быһылаан хайдах тахсыбытын, эмсэҕэлээбиттэргэ уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр туох көмө оҥоһуллубутун, өссө тугу гыныахха наадатын дьүүллэстилэр.
Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбатыгар, министиэристибэлэригэр, биэдэмэстибэлэригэр эмсэҕэлээбит дьоҥҥо уонна өлбүттээхтэргэ туох баар медицинскэй, психологическай көмөнү уонна үп-харчы өттүнэн өйөбүлү оҥорорго соруйда.
От ыйын 22 күнэ. Ил Дархан Нерюнгри куоракка таҥараҕа аналлаах литургияҕа уонна Николай Чудотворец саҥа храмын арыйыы сиэригэр-туомугар кытынна. Таҥараҕа сулууспаны Саха сиринээҕи уонна Ленскэй Владыката Роман ыытта.
«Саҥа храмы арыйыы сиэригэр-туомугар кыттарбыттан үөрэбин. Бу православнай итэҕэллээх дьоҥҥо улахан бырааһынньык. Хас саҥа таҥара дьиэтэ арыллыыта – саҥа олох, саҥа духуобунай тирэх үөскээһинэ. Манна хас биирдии киһи бэйэтин үөрүүтүн, хомолтотун кытта кэлиэн, мэлииппэ ааҕыан сөп», — диэтэ Айсен Николаев.
От ыйын 23 күнэ. Айсен Николаев бу күн Арассыыйа Геройдара, «Геройдар кэмнэрэ» федеральнай бырагыраама кыттааччылара Николай Соболевы уонна Дмитрий Куценконы кытта көрүстэ. Ил Дархан кинилэр уһуйааччыларынан буолар.
Айсен Николаев курсаннары кытта үөрэх бырагырааматын саҥа түһүмэҕин, өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай былааһын толорооччу уорганнарыгар бэлэмнэниини ааһыыларын дьүүллэстэ.
«Геройдар кэмнэрэ» улахан суолталааҕын туоһулаата. Дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Владимирович Путин бу федеральнай бырагырааманы сэриигэ хорсуннарын көрдөрбүт дьон судаарыстыбаҕа тирэх буолалларын туһугар олоххо киллэрбитэ. Биһиги кытаанах тургутууну ааспыт буойуттабыт саҥа идэни баһылаан, салайааччы буоларга бэлэмнэнэллэр. Мин кинилэргэ көмөлөһөрбүнэн киэн туттабын»,- диэтэ Айсен Николаев.
От ыйын 23 күнэ. Ил Дархан өрөспүүбүлүкэ суһал быһыыга-майгыга хамыыһыйатын мунньаҕын ыытта. Кини манна Өймөкөөҥҥө уонна Абыйга халаан уутуттан эмсэҕэлээбиттэргэ үп-харчы өттүнэн көмөнү биэриини түргэтэтэргэ соруйда.
«Эмсэҕэлээбит дьоҥҥо көмөнү биэриини түргэтэтиэххэ. Маны сэргэ нэһилиэнньэлээх пууннарга дьиэни-уоту, суоллары сөргүтүү үлэтин саҕалыахха наада», — диэн соруйда Айсен Николаев.
От ыйын 24 күнэ. Ил Дархан Л.Н. Толстой судаарыстыбаннай музейын дириэктэрэ, суруйааччы хос сиэнэ Владимир Толстойу кытта көрүстэ. Кини Дьокуускайга «Толстой уобараһын ойуулуур искусстваҕа эволюцията. Геттан Гинцбурга диэри» быыстапка аһыллыытыгар кэллэ. Бу тэрээһин Саха сирин Национальнай художественнай музейыгар өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбатын өйөбүлүнэн ыытыллар.
Айсен Николаев Владимир Толстойдуун Лев Николаевич Толстой төрөөбүтэ 200 сылыгар уонна Саха сирин Национальнай художественнай музейын 100 сыллаах үбүлүөйүгэр бэлэмнэнии үлэтин ыытар туһунан сөбүлэстилэр. Бу тэрээһиннэр 2028 сылга буолуохтара. Манна элбэх култуурунай бырагыраамалар, быыстапкалар ыытыллыахтара.
От ыйын 25 күнэ. Ил Дархан Хаҥалас улууһугар Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы Бэрэсидьиэнэ Михаил Ефимович Николаев аатын үйэтитиигэ тэрийэр кэмитиэт мунньаҕын ыытта. Манна туох үлэ ыытыллыбытын көрдүлэр уонна инники былааннары торумнаатылар.
Айсен Николаев биир сүрүн соругунан Өктөм нэһилиэгэр мемориальнай комплексы тутуу буоларын бэлиэтээтэ. Бырайыагы судаарыстыбаннай экспертизаҕа ыыппыттар. Ити түмүгэ атырдьах ыйын 10 күнүгэр биллиэҕэ.
«Мемориальный комплекс дьон-сэргэ Михаил Ефимовиһы ахтар-саныыр сиринэн буолуоҕа. Манна кинилэр бастакы Бэрэсидьиэн өрөспүүбүлүкэ сайдыытын кытта быстыбат ситимнээх олоҕун суолун көрүөхтэрэ. Бу ордук ыччакка улахан суолталаах», — диэн эттэ Айсен Николаев.
От ыйын 25 күнэ. Ил Дархан Покровскай куоракка 2029 сылга Хаҥалас улууһугар ыытыллыахтаах «Манчаары оонньуулара» спорт төрүт көрүҥнэригэр XXIII Спартакиады тэрийэр кэмитиэт бастакы мунньаҕын ыытта.
«Манчаары оонньууларын чэрчитинэн элбэх үлэ ыытыллан, Покровскай уонна улуус сайдыытыгар улахан төһүү буолуохтаах», — диэтэ Айсен Николаев.
Ол курдук, спартакиада чэрчитинэн Хаҥаласка стадион, элбэх функциялаах спортивнай комплекс, Покровскайга оскуола тутуллуохтаахтар. Маны сэргэ куорат суолларын аспааллыырга уонна нэһилиэктэргэ спортивнай былаһааккалары тутарга былаанныыллар.
От ыйын 26 күнэ. Дьокуускайга былыргы Свято-Троицкай собуор сиригэр-уотугар уонна Чернышевскай уулуссаҕа хаһыыга көстүбүт сэдэх археологическай булумньулары Айсен Николаевка көрдөрдүлэр.
«Улахан сэдэх булумньулар көһүннүлэр. Билиҥҥи историяҕа маннык суох диэххэ сөп. Салгыы булумньулары харыстааһыҥҥа, федеральнай быыстапкаларга көрдөрүүгэ үлэ ыытыллыан наада», – диэтэ Айсен Николаев.
Хаһыыга 14 туос сурук көһүннэ. Ордук күндү булумньунан архимандрит Феофаҥҥа анаммыт кумааҕы сурук буолла. Кини 1714-тэн 1719 сылга диэри Спасскай манастыырга үлэлээбит.
От ыйын 26 күнэ. Ил Дархан Дьокуускай куоракка Уһук Илиҥҥэ бастакы түөрт сулустаах, Cosmos бреннээх гостиница тутуутун хаамыытын бэрэбиэркэлээтэ. Эбийиэк 365 сыбаайатыттан 147-тин хайыы-үйэҕэ туруордулар, сыл бүтүөр диэри икки бастакы мэндиэмэн дьардьаматын тутуохтара.
Айсен Николаев гостиницаны 2027 сылга үлэҕэ киллэрэр соругу туруорда.
«Бу Дьокуускай куоракка уонна туризм сайдыытыгар олус наадалаах эбийиэги 2027 сылга үлэҕэ киллэриэхпит диэн эрэнэбин. Манна бэртээхэй, тупсаҕай дьиэ дьэндэйэн тахсыаҕа», — диэтэ Айсен Николаев.
Саҥа гостиница 13 мэндиэмэнигэр 148 араас категориялаах нүөмэрдээх буолуоҕа.
От ыйын 26 күнэ. Ил Дархан халаан уутуттан эмсэҕэлээбит Өймөкөөн улууһун нэһилиэктэрин сирдэрин-уоттарын бөртөлүөтүнэн кэрийэн көрдө уонна Томтор, Өймөкөөн бөһүөлэктэрин олохтоохторун кытта көрүстэ.
«Олохтоохтору кытта сирэй көрсөн, туох көмө наадатын туһунан кэпсэттим. Ыйытыы элбэх, ол иһигэр матырыйаалынай көмө, дьиэҕэ-уокка сылааһы биэрии боппуруостара бааллар. Биир улахан кыһалҕа – кыстыыр отунан хааччыныы. Дьон ходуһалара ууга баран, кыайан оттообокко сылдьаллар. Манна барытыгар сөптөөх быһаарыныылары ылыныахпыт», — диэтэ Айсен Николаев.
Өймөкөөн сэлиэнньэтин биэс ыала, ол иһигэр анал байыаннай дьайыыга сылдьар икки буойун дьиэ кэргэттэрэ халаан содулугар олорор дьиэтэ суох хааллылар. Ил Дархан сорудаҕынан кинилэргэ саҥа дьиэ-уот булан биэриэхтэрэ. Түөрт ыалы үтүө дьыала хамсааһын салаатынан тутуллар түөрт кыбартыыралаах дьиэҕэ көһөрүөхтэрэ. Биир хаалбыт дьиэ кэргэҥҥэ эмиэ атын дьиэ-уот булан биэриэхтэрэ.
От ыйын 27 күнэ. Бу күн Ил Дархан Усть-Нераҕа көмүсчүттэри кытта көрсөн, халаан уутуттан эмсэҕэлээбит Өймөкөөн улууһугар үбүнэн, тиэхиньикэнэн уонна үлэһит дьонунан көмөлөһөр туһунан кэпсэттэ. Эмсэҕэлээбит нэһилиэк аайы бырамыысалыннай тэрилтэлэри сыһыарыахтара.
Айсен Николаев Усть-Нераҕа улууска сөргүтүү үлэтин тэрээһинигэр анаммыт мунньаҕы ыытта. Манна кини урут Дьааҥыга курдук хас биирдии дьиэни-уоту өрөмүөннээһиҥҥэ сүүстүү тыһыынча солкуобайы көрүөххэ диэн этиини кытта сөбүлэстэ. Ил Дархан инфляциянан ситимнээн бу көмө харчыны улаатыннарарга дьаһал биэрдэ.
«Өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбата бары ирдэнэр быһаарыныылары ылыныаҕа. Сөргүтүү үлэтин түргэнник, оттукка киириэххэ диэри ыытыахха наада. Саха сирэ барыта көмөлөһөргө бэлэм. Уон биэс улуус уонна Хотугу-Илиҥҥи федеральнай университет хайыы-үйэҕэ манна көмөҕө тутуу биригээдэлэрин ыыттылар», – диэн эттэ Айсен Николаев.
Саха сирин күндү олохтоохторо! Сайыҥҥы уйгуттан толору сомсоргутугар, ситиһиилээх үлэни, үчүгэй сынньалаҥы баҕарабын, этэҥҥэ буолуҥ!
Афанасий Ноев