Атырдьах ыйын 31 күнэ. Ил Дархан Дьокуускайга Саха сириттэн уон үһүс Арассыыйа Дьоруойа, Өлүөхүмэ улууһун олохтооҕо Виктор Софроновы чиэстээһиҥҥэ кинини хорсун быһыытын Ийэ дойдута үрдүктүк сыаналаабытынан эҕэрдэлээтэ. Өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун аатыттан Дьоруойга, төрөппүттэрэ Галина Нагимовнаҕа, Андрей Викторовичка, кэргэнэ Александра Алексеевнаҕа махтанна. Виктор Софроновка 1,5 мөл. солк. сэртипикээти уонна кини аата иҥэриллибит алмаас куопуйатын туттарда.
Балаҕан ыйын 1 күнэ. Айсен Николаев үөрэнээччилэри, учууталлары, төрөппүттэри уонна педагогическай үлэ бэтэрээннэрин Билии күнүнэн уонна саҥа үөрэх дьыла саҕаламмытынан эҕэрдэлээтэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы кылааска 10 тыһ. тахса оҕо киирэрин, оттон 9 тыһ. оҕо оскуоланы бүтэрэрин, оҕолор үөрэнэллэригэр, дэгиттэр сайдыылаах буолалларыгар аныгы табыгастаах усулуобуйаны утумнаахтык тэрийэллэрин бэлиэтээтэ. Кэлиҥҥи сылларга Саха сиригэр 62 саҥа оскуола уонна 38 оҕо уһуйаана тутулунна, 100-тэн тахса үөрэх тэрилтэтин дьиэтигэр хапытаалынай өрөмүөн ыытылынна. Ил Дархан оскуола оҕолорун ситиһиилэринэн киэн туттарбыт туһунан эттэ. Биир кэлим эксээмэн түмүгүнэн тоҕус выпускник нуучча тылын предметигэр үрдүкү баалы ылла. Өрөспүүбүлүкэ устуоруйатыгар саха тылыгар 100 бааллаах түмүк иккиһин, оттон эбэҥки тылыгар – бастакытын таҕыста.
Балаҕан ыйын 1 күнэ. Айсен Николаев Жатайга «Кэскил туочуката. Саха сирэ» («Точка будущего. Якутия») диэн үөрэх комплексыгар маҥнайгы үөрэх дьылын арыйар тэрээһиҥҥэ кытынна. Саҥа үөрэх эйгэтин сүрүн соругунан ханнык баҕарар уратылаах оҕо хаачыстыбалаах үөрэҕи ыларыгар, бэйэтин кыаҕын толору арыйарыгар толору усулуобуйаны тэрийии буолар. «2020 сыллаахха Иркутскайга миигин Сергей Чемезов уонна Альберт Авдолян «Кэскил туочукатын» көрүдүөрдэринэн илдьэ сылдьыбыттара. Ол саҕана антах комплекс саҥа үлэлээн эрэр этэ. Мин учууталларбыт, төрөппүттэрбит, үөрэнээччилэрбит баҕаларын — маннык комплекс биһиэхэ эмиэ хаһан эрэ баар буолуон сөп диэн эппитим. Ол эрээри бу идиэйэҕэ олус түргэнник эппиэттиэхтэрэ дии санаабатаҕым», — диэн эттэ Айсен Николаев.
Уопсайа 51 тыһ. тахса кв.м. иэннээх эбийиэккэ 840 миэстэлээх оскуола, 200 миэстэлээх уһуйаан, бассейннаах успуорт блога уонна художественнай гимнастика саалата, аныгы лабораториялар уонна эбии үөрэхтээһин туспа куорпуһа киирэллэр. Быйыл 24 куруһуок уонна 10-тан тахса успуорт сиэксийэтэ баар буолуоҕа. Оҕолору кытта тьютордар уонна психологтар үлэлиэхтэрэ, идэни талыыга үлэ ыытыахтара.
Балаҕан ыйын 1 күнэ. Айсен Николаев Билии күнүгэр Дьокуускайга 1 №-дээх орто оскуола саҥа дьиэтин үөрүүлээхтик аһыы тэрээһинигэр кытынна. Аныгы 6,2 тыһ. кв. м. иэннээх, 253 миэстэлээх үөрэх эбийиэгин дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин бигэргэппит Дьокуускай агломерациятын мастер-былаанын чэрчитинэн оҥоһулунна. Оскуолаҕа маҥнайгы кылааска киирбит 75 үөрэнээччи — аан бастаан паартаҕа олордо. Оскуола 1921 сылга олохтоммут сиригэр куорат килбэйэр киинигэр тутулунна.
Балаҕан ыйын 2 күнэ. Айсен Николаев Владивостокка Илиҥҥи экэнэмиичэскэй пуорумҥа үлэтин саҕалаата. Кэбээйи улууһун Сангаар бөһүөлэгэр уонна Усуйаана улууһун Уус Куйга бөһүөлэгэр уопсайа 12,9 МВт кыамталаах, саҥа автоматизированнай гибриднэй эньиэргэкомплекстары «РусГидро» хампаанньа былаһааккатыгар видесибээс нөҥүө үлэҕэ киллэрии тэрээһинигэр кытынна. Ил Дархан Саха сиригэр дизельнэй генерацияны саҥардар бырагыраама ураты суолталааҕын, 15 эньиэргэкомплекс үлэҕэ киирбитин, бырагыраама иккис түһүмэҕэр 2029 сылга диэри өссө 58 эбийиэги тутуу уонна саҥардыы былааннанарын туһунан эттэ. 2021 сылтан 2025 сылга диэри бырагырааманы олоххо киллэрии түмүгэр 5,3 тыһ. тахса туонна дизельнэй уматык кэмчилэммитин, оттон экэниэмикэҕэ көдьүүһэ 647 мөл. солк. тэҥнэспитин бэлиэтээтэ.
Ил Дархан Айсен Николаев, Магадан уобалаһын губернатора Сергей Носов уонна «Саха сирин тимир суоллара» хампаанньа генеральнай дириэктэрэ Василий Шимохин «Аллараа Бэстээх – Магадан» саҥа тимир суол лииньийэтин тутуу бастакы түһүмэҕин олоххо киллэрии дьаһалларын үс өрүттээх былааныгар илии баттаатылар. Стратегическай бырайыак эрэгийиэннэр икки ардыларыгар сылы эргиччи тырааныспар сибээһин хааччыйыаҕа, сир баайын саҥа саппаастарыгар суолу арыйыаҕа, Арассыыйа Хотугулуу-Илиҥҥи логистикатын төрдүттэн уларытыаҕа. Бастакы түһүмэххэ 375 км усталаах «Аллараа Бэстээх – Хаандыга» учаастагы тутуу былааннанар.
Саха сирин, Забайкалье кыраайын Бырабыыталыстыбаларын уонна «Саха сирин тимир суоллара» хампаанньа икки ардыларыгар убатыллыбыт айылҕа гааһын таһыы, тиэрдии эйгэтигэр бииргэ үлэлээһин туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттанна. Убатыллыбыт айылҕа гааһын оҥорор орто кээмэйдээх собуоту Мэҥэ Хаҥалас улууһугар тэрийии бырайыагын олоххо киллэрии 2026-2029 сылларга былааннанар. Айсен Николаев собуот кыамтата сылга 175 тыһ. туонна буолуоҕун, кэлин 525 тыһ. туоннаҕа тиийэ улаатыаҕын, бу тимир суолунан таһаҕаһы тиэйиини туруктаахтык хааччыйыаҕын бэлиэтээтэ.
Ил Дархан пуорум сүрүн сиэссийэтыгар — «Экэниэмикэ култуура куода: нэһилиэстибэ эбэтэр сайдыы ресурсата?» — кытынна. Айсен Николаев Саха сиригэр култуура куодун экэниэмикэ көдьүүһүгэр кубулутарга көмөлөһөр үс сүрүн ньыманы ыйда. Бастакы — социальнай архитектураны уонна аныгы эйгэлэри тэрийии ааттанна. Ордук чаҕылхай холобур — Дьокуускайга баар «Үлэ кыбаартала» диэн креативнай кластер. Салгыы Уһук Илиҥҥэ элбэх хайысхалаах толору цикллаах киинэ павильонун тутуу. Иккис ньыма — үбүлээһин дьэҥкэ мэхэньиисимнэрэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ төннөрүллэр мэхэньиисимнээх Киинэ уонна анимация пуондата үлэҕэ киириэҕэ. Үһүс ньыма — олохтоох фольклору экспорт бородууксуйатыгар кубулутуу. Ил Дархан Саха сирэ култуура нэһилиэстибэтин инвестиция уонна туризм тардыһыылаах буолууларын үрдэтэр үнүстүрүүмҥэ кубулутар суолунан утумнаахтык баран иһэрин бэлиэтээтэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата уонна «Суудунаны оҥорор холбоһуктаах корпорация» бииргэ үлэлэһии туһунан дуогабар түһэристилэр. 200-кэ диэри пассажиры таһарга суоттаммыт «Котлин-Ф» түргэн сырыылаах икки катамараны уонна биэс соһор-үтэр, ол иһигэр чычаас уулаах сирдэргэ уонна көмүөл кэмигэр уустук быһыыга-майгыга үлэлииргэ аналлаах буксиры тутуу былааннанар. Айсен Николаев саҥа суудуналар өрөспүүбүлүкэ олохтоохторо тырааныспарынан сылдьалларыгар табыгастаах буолууну үрдэтиэхтэрин, оттон аныгы соһор-үтэр буксирдар таһаҕаһы, ол иһигэр хоту, тиэйиигэ туһаныллыахтарын туһунан бэлиэтээтэ.
Ил Дархан Айсен Николаев, Уһук Илин сайдыытын корпорациятын генеральнай дириэктэрэ Николай Запрягаев, «Кристалл роста» пуонда бэрэсидьиэнэ Александр Галушка, Саха Өрөспүүбүлүкэтин сайдыытын корпорациятын генеральнай дириэктэрэ Василий Ефимов, «ВИС» бөлөх генеральнай дириэктэрэ Сергей Юдин, «Таймыр Инвест» ХЭТ генеральнай дириэктэрэ Марат Тякин уонна «Саха сирин тимир суоллара» АК генеральнай дириэктэрэ Василий Шимохин «Мохэ–Найба-Магадан» диэн норуоттар икки ардыларынааҕы тырааныспар көрүдүөрүн Уһук Илиҥҥэ тутууга бииргэ үлэлэһии туһунан дуогабарга илии баттаатылар. Бу инфраструктура Кытайы Амурскай уобалас нөҥүө Саха сирин кытта ситимниэҕэ. Бу көрүдүөрүнэн бастакы түһүмэххэ 300 тыһ. туонна, оттон бырайыак толору кыаҕын ыллаҕына, 30 мөл. туонна таһаҕас ааһар кыахтаах.
Саха Өрөспүүбүлүкэтэ уонна «Арассыыйа тимир суоллара» хампаанньа 2027-2029 сс. бииргэ үлэлэһэр туһунан саҥа сөбүлэҥ түһэристилэр. Докумуоҥҥа Айсен Николаев уонна Уһук Илиҥҥи тимир суол начаалынньыга Евгений Вейде илии баттаатылар. Өрүттэр тимир суол инфраструктуратын саҥардыыга, пассажирдар уонна таһаҕас тиэйиитин куттала суох буолуутун уонна хаачыстыбатын үрдэтиигэ бииргэ үлэлиэхтэрэ. Ураты болҕомто инвестиция бырайыактарын олоххо киллэриигэ, өрөспүүбүлүкэ бырамыысыланнаһын тэрилтэлэрин кытта бииргэ үлэлэһиигэ, социальнай уонна каадыр инфраструктуратын сайыннарыыга, ону тэҥэ эньиэргийэни уонна айылҕаны харыстааһын боппуруостарыгар уурулунна.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата уонна «В.В. Николаев аатынан Илиҥҥи Биржа» өрөспүүбүлүкэҕэ биржа эргиэнин сайыннарыыга уонна табаар эргиэнин тиһигин тэрийиигэ бииргэ үлэлэһэр туһунан кэпсэттилэр. Табаар эргиэнин тиһигин көмөтүнэн Саха сиригэр оҥоһуллар, атыылаһыллар уонна олохтоох сиргэ туттуллар бородууксуйанан тэрээһиннээх эргиэни ыытыахтара. Бастакы күөҥҥэ турар хайысхаларынан тутуу матырыйааллара, уматык-оҕунуох матырыйааллара (ГСМ), чох уо.д.а, ол иһигэр судаарыстыба наадатыгар уонна хотугу таһаҕаһы таһыыны хааччыйарга аналлаах, ирдэнэр табаардар ааттаннылар. Саҥа тиһик эрэгийиэннээҕи урбааҥҥа көдьүүстээх уонна өрөспүүбүлүкэҕэ наадалаах табаардарынан хааччыйыыны үрдэтиигэ төһүү күүс буолуоҕун Айсен Николаев бэлиэтээтэ.
Өрөспүүбүлүкэ баһылыга «Автобан-инвест» АУо генеральнай дириэктэрэ Оксана Харченколыын хампаанньа өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар логистика инфраструктуратын сүрүн бырайыактарын олоххо киллэриигэ кыттыытын туһунан кэпсэттилэр. Айсен Николаев «Дьокуускай» аэропорт норуоттар икки ардыларынааҕы терминалын аһардар кыамтатын икки төгүл — чааска 100 киһиттэн 200 киһиэхэ диэри — улаатыннарар былаан туһунан кэпсээтэ. Итиэннэ «Халыма» федеральнай суолга Алдан өрүһү туоруур муоста бырайыагар ураты болҕомто уурулунна. «Автобан-инвест» хампаанньа Арассыыйа ырыынагар бөдөҥ инфраструктура бырайыактарыгар үбүлээһини тардыынан дьарыктанар.
Ил Дархан Алдан оройуонун Кураанахтааҕы рудалаах сирин Соҕурууҥҥу өттүгэр энэргиэтикэ саҥа инфраструктуратын үлэҕэ киллэрии сиэригэр-туомугар видеосибээс нөҥүө кытынна. Эбийиэк — былаас уонна биисинэс бииргэ үлэлээһиннэрэ экэниэмикэ сайдыытын олугун ууралларын холобура буоларын, көмүһү хостуур эйгэҕэ саҥа кыахтары арыйарын, Алданнааҕы бырамыысыланнас кластерын уонна бүтүн Саха сирин салгыы сайыннарыыга төһүү күүһүнэн буолуоҕун бэлиэтээтэ. Энэргиэтикэ саҥа эбийиэгэр 110 кВ «Соҕуруу бөлөх» подстанция уонна «Томмот –Соҕуруу бөлөх» икки ситим киирэллэр.
Усуйаана улууһугар Саха сиригэр 25 МВт диэри кыамталаах чох кыра электростанциятын тэрийиигэ пилотнай бырайыагы олоххо киллэриэхтэрэ. Ол туһунан докумуоҥҥа Саха сирин баһылыга Айсен Николаев, «Селигдар» ПАУо төрүттээччи Константин Бейрит, «Таймыр Инвест» хампаанньа генеральнай дириэктэрэ Марат Тякин уонна «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сайдыытын корпорациятын» генеральнай дириэктэрэ Василий Ефимов илии баттаатылар. Электростанция үлэтигэр Кулаардааҕы чох хостонор сирин туһаныахтара.
Итиэннэ «Селигдар» холдинг Булуҥ улууһугар Найба дириҥ уулаах пуордун сайыннарыыга кыттыыны ылыаҕа. Порду тутуу бастакы түһүмэҕин олоххо киллэрии туһунан сөбүлэҥи түһэристилэр. Бу бырайыак «Күчүс» көмүс рудалаах сири баһылааһыҥҥа эрэллээх тырааныспар инфраструктуратын хааччыйыаҕа уонна өрөспүүбүлүкэ Арктика улуустарын социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыыларыгар усулуобуйалары тэрийиэҕэ.
Айсен Николаев пуорум Арассыыйа Арктиката билиҥҥитигэр анаммыт сиэссийэтигэр кытынна. Найба пуордун тутуута уонна «Арктика Синергията» бырайыак Арктика саҥа кэскилин түстүүллэрин бэлиэтээтэ. Бырайыактары социальнай боппуруостары быһаарыыны кытта дьүөрэлиир наадалааҕын бэлиэтээтэ уонна макрорегион дьылҕата бүгүн дьон олоҕор-дьаһаҕар усулуобуйалары тэрийии нөҥүө быһаарылларын тоһоҕолоон эттэ. Инфраструктура хааччахтарыгар ураты болҕомтотун уурда. Кини суһаллык федеральнай таһымҥа уопсай быһаарыллыахтаах кыһалҕалары ыйда: электроэньиэргийэ тарыыптара үрдүктэрэ, тырааныспар табыгастаах буолуутун боппуруоһа сытыырхайыыта.
Ил Дархан Беларусь Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин дьаһалтатын баһылыга Дмитрий Крутойу кытта оробуочай көрсүһүүтүгэр эрэгийиэннэр икки ардыларынааҕы бииргэ үлэлэһиини салгыы кэҥэтиини дьүүллэстилэр. 2026 сыл аҥаардааҕы көрдөрүүнэн тас эргиэн эргийиитэ 2025 сыл бу кэмин кытта тэҥнээтэххэ, 60% улааппыт. Саха сирэ Беларусь карьерга анаан улахан уйуктаах уонна тыа хаһаайыстыбатын тиэхиньикэтин бигэ туруктаахтык аҕалыыга интэриэстээх. Инники кэскиллээх хайысханан бырамыысыланнаска бииргэ үлэлэһиини уонна тырааныспар-логистика инфраструктуратын сайыннарыыны, информационнай технологияларга, тутууга бииргэ үлэлэһиини ааттаатылар. Гомель уобалаһыгар Аҕа дойду Улуу сэриитин кыргыһыытыгар Белоруссия сиригэр охтубут саха буойуттарын чиэстэригэр «Бастионы памяти» мемориальнай бэлиэни туруоруу, ыччат көрдүүр этэрээттэрин үлэтин туһунан кэпсэтии барда.
Ил Дархан уустук усулуобуйаҕа табыгастаах эйгэни тэрийиигэ уонна 2036 сылга диэри олох-дьаһах хомунаалынай хаһаайыстыбатын сайдыытын стратегиятыгар анаммыт пуорум сиэссийэтигэр кытынна. Арктика уонна Уһук Илин усулуобуйаларыгар ОДьКХ өҥө салаатын курдук буолбакка, олох-дьаһах уонна Арассыыйа суверенитетын Арктикаҕа тирэҕин быһыытынан көрүллүөхтээҕин бэлиэтээтэ. Билигин «субсидияны сиэһин» моделыттан экэниэмикэҕэ көдьүүстээх бырайыактары олоххо киллэрэр инвестиция моделыгар көһүү ирдэнэрин туһунан эттэ. Бүгүҥҥү усулуобуйаҕа Арктикаҕа уонна Уһук Хоту сиргэ үлэлиир хомунаалынай хаһаайыстыба тиһиктэрэ моҥкуруут барыыларыгар мораторийы уурар тоҕоостооҕун ыйда.
Айсен Николаев дойду Судаарыстыбаннай Сэбиэтин «Эньэргиэтикэ» хайысхатынан хамыыһыйатын Уһук Илиҥҥэ гаас салаатын сайдыытын боппуруостарыгар мунньаҕы ыытта. Уокурук эрэгийиэннэригэр гаас салаатыгар тэҥэ суох балаһыанньаны, сүрүн кыһалҕалартан биирдэстэрэ — инфраструктура ситэ сайдыбатаҕын, магистральнай уонна тарҕатар гаас турбалара тиийбэттэрин бэлиэтээтэ. Инфраструктура хааччахтарын устуу ис ырыынакка гааһы туһаныыны элбэтиэҕин, эньэргиэтикэ, гаас мотуор уматыгын ырыынагын, гааһы таҥастааһын уонна гаас-химия сайдыытын, атын да элбэх салаалар сайдалларыгар усулуобуйаны тэрийиэҕин туһунан эттэ. Уһук Илиҥҥэ гаас саппааһа 3,3 трлн куб. м. тэҥнэһэр. Бу саппаас 110 сир баайдаах сиргэ мунньуллубут, ол иһигэр Сахалин уобалаһыгар — 52, Саха сиригэр — 51, оттон атыттара Камчатка кыраайыгар, Чукоткаҕа уонна Хабаровскай кыраайга бааллар.
Ил Дархан дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин Илиҥҥи экэнэмиичэскэй пуорум түһүлгэтигэр ыыппыт Уһук Илин уонна Арктика эрэгийиэннэрин сайыннарыы боппуруостарыгар мунньаҕар кытынна. 2036 сылга диэри уокуругу сайыннарыы саҥа Стратегията, ону тэҥэ экэниэмикэни, тырааныспар уонна эньэргиэтикэ инфраструктуратын бөҕөргөтүүгэ уонна дьон олоҕун хаачыстыбатын үрдэтиигэ туһуламмыт тутаах бырайыактар уонна көҕүлээһиннэр дьүүллэһилиннилэр. Айсен Николаев мунньах түмүктэрин ырытарыгар, 2027 сыл тохсунньу 1 күнүттэн уруттаан сайдыы биир кэлим сирин-уотун эрэсиимигэр көһүү билигин баар барыстаах өрүттэри оннунан хаалларарга, административнай процедуралары кылгатарга уонна бырайыактары анал былаһааккаларынан эрэ буолбакка, Уһук Илин бүтүннүүтүгэр чэпчэтиилэри туһанан олоххо киллэрэргэ кыах биэрэрин туһунан эттэ. Сайдыы саҥа модела Саха сиригэр оҥорон таһаарар уонна технологическай бырайыактары саҕалыырга, урбааны өйүүргэ уонна үлэ миэстэтин тэрийэргэ элбэх кыаҕы биэрэрин, маны сэргэ Бэрэсидьиэн саҥа көҕүлээһиннэр урукку ылыллыбыт быһаарыылары тохтоппотторун — сорудахтар булгуччу толоруллуохтаахтарын ордук чорботон бэлиэтээбитин ыйда.
Балаҕан ыйын 2 күнэ. Ил Дархан Дьулустаан Хону Улуус Сэбиэтин дьокутааттара Анаабыр национальнай (долган-эбэҥки) улууһун баһылыгынан биэс сыллаах болдьоххо талбыттарынан эҕэрдэлээтэ. Анаабыр улууһун улахан экэнэмиичэскэй уонна этнокултуурунай кыахтааҕын, Дьулустаан Иванович Хон салайар уопута уонна улууһу билэрэ-көрөрө киниэхэ инфраструктураны уонна үгэс буолбут салаалары сайыннарыыга, экэниэмикэни бөҕөргөтүүгэ, дьон олоҕун хаачыстыбатын тупсарыыга көмөлөһөрүгэр эрэллээҕин туһунан бэлиэтээтэ. Санатар буоллахха, кини бу иннинэ СӨ Экологияҕа, айылҕаны туһаныыга, ойуур хаһаайыстыбатыгар миниистири бастакы солбуйааччытынан үлэлээбитэ.
Балаҕан ыйын 3 күнэ. Айсен Николаев бэтэрээннэри, өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун, Арассыыйа аармыйатын буойуннарын милитаристскай Японияны урусхаллааһын уонна Аан дойду иккис сэриитэ бүппүтэ 81 сылынан эҕэрдэлээтэ. Аҕыс уонча сыллааҕыта аҕаларбыт, эһээлэрбит Уһук Илиҥҥэ кыайыылаах айаннарын түмүктээбит күннэрэ дойду летопиһыгар булгуруйбат дьулуур, фроннааҕы доҕордоһуу уонна кырдьык өрөгөйүн бэлиэтэ буоларын, кыһыл көмүс буукубаларынан суруллуон сурулларын бэлиэтээтэ. Сэриини түмүктүүр кыргыһыыларга Саха сирин 3500-тан тахса олохтооҕо кыттыбыта. Кинилэр хорсун быһыылара уонна байыаннай дьоҕурдара Маньчжурияны, Сахалин соҕуруу өттүн, Курильскай арыылары, Хотугу Кореяны босхолооһуҥҥа уонна номоххо киирбит Хайлар бөҕөргөтүүлээх сирин сэриилээн ылыыга дьэҥкэтик көстүбүтэ.
Балаҕан ыйын 3 күнэ. Айсен Николаев «Сбербаан» Бэрэсидьиэнэ, Бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ Герман Грефы кытта көрсүһүүтүгэр сыыппара эйгэтигэр бырайыактары олоххо киллэрии, үөрэх көҕүлээһиннэрин, Дьокуускайга искусственнай интеллект лабораториятын уо.д.а. холбоһуктаах бырайыактар тустарынан дьүүллэстилэр. Өрүттэр өрөспүүбүлүкэ олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбатыгар эньиэргийэ көдьүүһүн үрдэтии уонна ороскуоту кыччатыы боппуруостарынан сөбүлэһии түһэристилэр. Сөбүлэһиигэ 33 улууһу уонна Дьокуускайы хабар 17 бырайыак киирдэ, барыллаан сыаналара 60 млрд солк. тэҥнэһэр. Ол иһигэр муниципалитеттары гаастааһыны уонна ититии тиһиктэрин чохтон айылҕа гааһыгар көһөрүү бырайыактара.
Саха сирин Бырабыыталыстыбата уонна «Арассыыйа экспорт киинэ» сир баайыгар, эньэргиэтикэҕэ сыһыана суох экспоры сайыннарыы эйгэтигэр бииргэ үлэлэһии туһунан сөбүлэһии түһэристилэр. Докумуоҥҥа Ил Дархан уонна РЭЦ генеральнай дириэктэрэ Вероника Никишина илии баттаатылар. Сөбүлэһии аныгы сервистэринэн туһанарга кыаҕы арыйар уонна оҥорон таһаарааччыларбыт табаардарын «Арассыыйаҕа оҥоһулунна» диэн биллэр бренинэн аан дойдутааҕы былаһааккаларга тарҕатарга көмөлөһүөҕэ.
Горнай улууһун Кировскай нэһилиэгин «Току-току ньээм» оҕо уһуйаана күөх төлөнтөн сылытынар кыахтанан, саҥа эбийиэги пуорумҥа «Газпром» былаһааккатыттан видеосибээс нөҥүө арыйдылар. Тэрээһиҥҥэ Айсен Николаев, хампаанньа Бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ Алексей Миллер кытыннылар. Икки сыллааҕыта эбийиэккэ федеральнай бырайыак чэрчитинэн толору хапытаалынай өрөмүөн ыытыллыбыта.
Арассыыйа Билимин академиятын Уһук Илиҥҥи салаатын айылҕа-климат Киинин Саха сиринээҕи салаатын тэрийэр туһунан сөбүлэһиигэ Айсен Николаев уонна РНА вице-бэрэсидьиэнэ, РНА Уһук Илиҥҥи салаатын бэрэссэдээтэлэ, академик Юрий Кульчин илии баттаатылар. Салаа килиимэт уларыйыытыттан нэһилиэнньэлээх пууннары уонна бырамыысыланнас эбийиэктэрин харыстыыр сыаллаах ирбэт тоҥу үөрэтиигэ прикладной чинчийиилэринэн дьарыктаныаҕа.
Айсен Николаев Вьетнам Социалистическай Өрөспүүбүлүкэтин үпкэ миниистирэ Нго Ван Туаны кытта кэпсэтиитэ «Уһук Илин уулуссата» быыстапкаҕа Саха сирин павильонугар ааста. Манна дэлэгээссийэ эрэгийиэн улахан инвестиционнай, туристическай уонна научнай-технологическай кыаҕын кытта билистэ. Сүрүн болҕомтону экспорт сайдыытыгар, кырыылыыр салааҕа бииргэ үлэлэһэр уонна быһа авиасибээһи олохтуур кыахтарга уурдулар.
Ил Дархан «Бүддьүөт тутулугуттан инвестицияны бэйэ салайыытыгар: эрэгийиэннэр ырыынакка хапытаалы хайдах тардабыт?» диэн сиэссийэҕэ кытынна. «Кристалл үүнүүтэ» пуонданы кытта Арассыыйа Үбүн министиэристибэтин өйөбүлүнэн Саха сиригэр дойдуга бастакынан Эрэгийиэн капитализациятын стратегиятын оҥоруу саҕаланна. Өрөспүүбүлүкэҕэ үлэлиир 20 тыһ. тахса тэрилтэни ырыттылар. Билигин инвестициялары тардыыга бэлэмнэрин таһымынан араастанар 15 хампаанньаттан турар бөлөх чопчу оҥоһулла сылдьар.
Эрэгийиэн салайааччыта пуорум чэрчитинэн СӨ Бырабыыталыстыбата уонна «Сахатранснефтегаз» хампаанньа Үөһээ Бүлүү улууһун хаҥас кытылын гаастааһыҥҥа концессионнай сөбүлэҥ түһэрсиилэригэр сырытта. Дүллүкү, Хоро уонна Хомустаах сэлиэнньэлэрин гааһынан хааччыйыахтара. Тэрээһиҥҥэ Арассыыйа Уһук Илини уонна Арктиканы сайыннарыыга миниистирин бастакы солбуйааччыта Виталий Алтабаев кытынна.
Өрөспүүбүлүкэ баһылыга «Эньиэргийэнэн бэйэни хааччыныы диэки туһаайыы» диэн сиэссийэҕэ кытынна. Уһук Илин билигин тарыыптары олохтооһун тиһигэ тэрилтэлэр ночоотторо мунньулларыгар тиэрдэрин, урут ноҕурууска дойду бүттүүнүн эньэргиэтикэтин тиһигин көмөтүнэн толуйулларын, оттон билигин бу барыта эрэгийиэннэр бүддьүөттэригэр сүктэриллибитин, бу оннунан хааллаҕына эньэргиэтикэ тэрилтэлэрэ моҥкуруут баралларыгар тиэрдиэҕин бэлиэтээтэ. Билигин баар «костыль» бэрээдэгэ кыһалҕалары быстах кэмҥэ мүлүрүтэрин, стратегическай дьаһалларга көһүү ирдэнэрин туһунан эттэ. «Биһиги хас сырыы аайы араас эрэгийиэннэргэ тус-туспа быстах быһаарыылары ылынабыт. Биһиэхэ кыһалҕалары букатыннаахтык мүлүрүтэр чуолкай, өйдөөх бэлиитикэбит суох. Манна табыгастаах уонна сиэрдээх тарыып быһаарыытын ситиһэргэ федеральнай киин булгуччулаах кыттыылаах, киэҥ хабааннаах, тэҥнээх сыһыан наада», — диэтэ.
Ил Дархан Саха сирин уонна Кытай үөрэхтэрин тэрилтэлэрин бэрэстэбиитэллэрэ «Акселератор.20» бырайыагы 2026-2027 үөрэх дьылыгар олоххо киллэрии дьаһалларын былаанын сөбүлэһиилэригэр кытынна. Былаан өрөспүүбүлүкэ доруобуйа харыстабылыгар салайар каадырдары бэлэмнииргэ уонна мэдиссиинэ, биоиндустрия эйгэтигэр бииргэ үлэлэһиини сайыннарарга ананан оҥоһулунна. Саҥа үөрэх бырагыраамата 7 үөрэтэр модультан турар, онтон үһүн Дьокуускайга Арассыыйа бастыҥ эспиэрдэрин кыттыылаах, түөрдэ Цинхуа Университетын баазатыгар барыаҕа.
Айсен Николаев «Полиметалл» хампаанньа салалтатын кытта Агылкы–Тополинай сиригэр вольфрам-алтан рудалары хостуур уонна таҥастыыр бырайыагы олоххо киллэрии туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттаатылар. Бырайыак аныгы хайа-металлургия комплексын тэрийиини, инвестициялары тардыыны уонна олохтоохторго саҥа үлэ миэстэлэрин таһаарыыны хааччыйыаҕа. Хостооһуну 2027 сылга саҕалыыр былааннаахтар, оттон хайа-байытар кэмбинээт 2029 сылга толору үлэҕэ киириэҕэ.
Ил Дархан «Муравьёв-Амурский 2030» диэн салайар каадырдары бэлэмниир бырагыраама бэһис сүүрээнин хамаандатын кытта көрүстэ. Кинилэр «Арктика олохтоох пууннарын эньэргиэтикэ өттүнэн куттала суох буолууларын олохтоох ресурсалар суоттарыгар уматыгынан бэйэни хааччыныы таһымын үрдэтии нөҥүө хааччыйыы» диэн бырайыагы оҥоро сылдьалларын кэпсээтилэр. Бырайыак сыалынан Саха сирин нэһилиэнньэлээх пууннарыгар эньиэргийэнэн уонна сылааһынан хааччыйыы эрэллээх буолуутун үрдэтии уонна сыанатын намтатыы боппуруостарыгар быһаарыылары көрдөөһүн буолар.
Өрөспүүбүлүгкэ аҕа баһылыга пуорум пленарнай мунньаҕар кытынна. Бэрэсэдьиэн Владимир Путин Уһук Илин экэнэмиичэскэй сайдыы киининэн буолуохтаах диэн эттэ. Владимир Путин тыл этэригэр хаста да Саха сирин уонна өрөспүүбүлүкэҕэ олоххо киирэр бырайыактары дойду таһымнаах суолталаахтарын ыйда. Трансарктическай тырааныспар сырыытын сайыннарыы туһунан этэригэр, стратегическай суолталаах пуортартан Тиксини бэлиэтээтэ. Уһук Илин федеральнай уокурук нэһилиэнньэлээх пууннарын маастар-былааннарынан 400-тэн тахса эбийиэк бырайыактаммытын уонна тутулларын, 300-чэ эбийиэк үлэҕэ киирбитин эттэ. Маннык эбийиэктэр кэккэлэригэр Нерюнгрига поликлиниканы уонна Дьокуускайга Онкологическай киини ааттаата. Владимир Путин Уһук Илиҥҥэ креативнай индустриялары сайыннарыы суолтатын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ уонна Дьокуускайга «Үлэ кыбартаала» креативнай кластеры холобур быһыытынан аҕалла. Айсен Николаев сүрүн мунньах түмүгүн ырытарыгар, Бэрэсидьиэн тыл этиитигэр өрөспүүбүлүкэни ахтыбыта — бу көннөрү тыл буолбатаҕын, саха дьонун дьиҥ ситиһиилэрин билинии буоларын бэлиэтээтэ.
Балаҕан ыйын 4 күнэ. Айсен Николаев Илин Сибиирдээҕи тырааныспар борокуруорун бастакы солбуйааччыта Максим Гришаевы, өрөспүүбүлүкэ туһааннаах министиэристибэлэрин уонна авиатэрилтэлэрин салалтатын кытта үлэ мунньаҕын ыытта. Салгын тырааныспарынан тиэйиини хааччыйыы, эрэгийиэн аэропортарын инфраструктуратын сайыннарыы уонна салгын тырааныспарынан туһанааччылар бырааптарын көмүскээһин суолталаах боппуруостара дьүүллэһилиннилэр. Арктика уонна ыраах сытар улуустар олохтоохторугар тырааныспар табыгастаах буолуутугар, субсидиялааһыннаах таһыы үбүлээһинин кээмэйдэригэр уонна маршрут ситимин оннунан хаалларыыга тохтоотулар.
Балаҕан ыйын 4 күнэ. Ил Дархан Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Федор Охлопков кэриэһигэр ырааҕы ытыыга IV турнирга бэлэмнэнии боппуруостарыгар тэрийэр кэмитиэт мунньаҕын ыытта. Алтынньы 8-11 күннэригэр Дьокуускайга ыытыллар күрэхтэһиигэ кыттарга сайаапкалары араас эрэгийиэннэртэн 200-тэн тахса кыттааччы биэрбит. Быйыл аан бастаан турнир чэрчитинэн 16-18 саастаах ыччаттарга күрэхтэһии ыытыллыаҕа. Сайаапкалар Уһук Илин 11 эрэгийиэниттэн 33 кыттааччыттан киирдилэр.
Балаҕан ыйын 5 күнэ. Ил Дархан Култуура уонна сынньалаҥ пааркатын таһыгар буолбут субуотунньукка кытынна. Далааһыннаах тэрээһин Дьокуускай 394 сылын көрсө куорат бары уокуруктарыгар уонна таһынааҕы нэһилиэктэригэр ыытылынна.
Балаҕан ыйын 6 күнэ. Айсен Николаев ньиэп-гаас бырамыысыланнаһын үлэһиттэрин уонна бэтэрээннэрин идэлээх бырааһынньыктарынан эҕэрдэлээтэ. Арассыыйа эрэгийиэннэрин ортотугар ньиэби уонна гааһы хостооһуҥҥа биэс бастакы иһигэр киирэр. Социальнай гаастааһын тэтиминэн дойдуга төрдүс миэстэни ылар уонна Уһук Илиҥҥэ бастакы. 2021 сылтан ыла 12 тыһ. кэриҥэ дьиэ ситимнээх гааска холбонно, тыһыынчаттан тахса килэмиэтир гаас турбата тутулунна. 2030 сылга диэри Өлүөхүмэ, Ленскэй, Нерюнгри уонна Алдан оройуоннарыгар 67 хочуолунайы гаас оттугар көһөрүү былааннанар.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Балаҕан ыйа көмүс дуйунан тулабытын киэркэппит кэмигэр күһүҥҥү хомуурбут үлэтэ, кыстыкка бэлэмнэниибит таһаарыылаах буоллун!
Афанасий Ноев