Алтынньы 5 күнэ. Ил Дархан Бырабыыталыстыба чилиэннэрин кытта былааннаах мунньаҕы ыытта. Манна Беларусь Өрөспүүбүлүкэтигэр сырыы түмүктэрин, ону тэҥэ чугастааҕы кэмҥэ сүрүн соруктары дьүүллэстилэр.
Айсен Николаев Минскэйгэ хайа бырамыысалыннаһыгар, тыа сиригэр уонна хомунаалынай хаһаайыстыбаҕа аналлаах тиэхиньикэни аҕалыыга, ону тэҥэ гуманитарнай эйгэҕэ киэҥ кэпсэтии ыытыллыбытын бэлиэтээтэ. Бу сырыы түмүгэр Арассыыйа уонна Беларусь, Саха сирэ уонна Беларусь эрэгийиэннэрин икки ардыларыгар ситими бөҕөргөтөргө туһаайыллыбыт кэккэ докумуоннарга илии баттанна.
Арассыыйа Бырабыыталыстыбата 2050 сылга диэри таас чох бырамыысалыннаһын сайыннарар бырагырааманы саҥардар. Ил Дархан Саха сиригэр таас чоҕу хостооһун көрдөрүүлэрин булгуччу толорорго сорук туруорда.
Социальнай гаастааһын бырагырааматыгар федеральнай бүддьүөттэн эбии 1,2 млрд солкуобайы тыырдылар. Саха сирин сайаапкатынан өрөспүүбүлүкэҕэ 22 мөлүйүөн солкуобай көрүллүөҕэ.
Өрөспүүбүлүкэ баһылыга Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Ф.М. Охлопков кэриэһигэр анаммыт снайпердар IV Аһаҕас норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдарын үрдүк таһымнаахтык ыытарга сорудах биэрдэ. Кини бу тэрээһин бүтүн Арассыыйатааҕы таһымнааҕын бэлиэтээтэ.
Ил Дархан үөрэх тэрилтэлэрэ маркетплейстар нөҥүө судаарыстыба сакааһын оҥороллорун көҕүлүүр туһунан эттэ. Бу түмүгэр сакаас оҥоруута дьэҥкэ уонна түргэн буолуоҕа.
Мунньахха маны сэргэ Ил Түмэн сиэссийэтигэр бэлэмнэнии, уматыгынан хааччыйыы, хотугу таһаҕаһы тиэрдии уонна тыа хаһаайыстыбатыгар хомуур үлэтин түмүктээһин ыйытыыларын көрдүлэр.
«Сыл бүтэһик кыбаартала саҕаланна. Федеральнай үбү толору туһаныыга уонна былаас уорганнарын соруктары толорууга дьиссипилиинэлэрин үрдэтиигэ улахан болҕомто ууруллуохтаах», — диэтэ Айсен Николаев.
Алтынньы 5 күнэ. Ил Дархан «Точка будущего» үөрэх комплексын үөрүүлээхтик үлэҕэ киллэрии тэрээһинигэр кытынна. Эбийиэги видеосибээһинэн Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин арыйда.
Комплексы үөрүүлээх быһыыга-майгыга үлэҕэ киллэрии сиэригэр-туомугар дойду үөрэххэ миниистирэ Сергей Кравцов, «Саҥа дьиэ» аһымал пуонда тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ Сергей Чемезов уонна «Саҥа дьиэ» пуонда бэрэсидьиэнэ Ирина Белянова кытыннылар.
«Хас биирдии оҕо мегаполиска, кыра куоракка, хотугу эбэтэр Уһук Илин бөһүөлэгэр буоллун — хаачыстыбалаах үөрэҕи ыларыгар усулуобуйалаах буолуохтаах. Биһиги иннибитигэр итинник сорук турар. Бу уопсай сыалбытын судаарыстыба уонна биисинэс бииргэ үлэлэһэн, олоххо киллэрэллэр. Саха сирин «Точка будущего» комплекса ситиһиилэргэ сирдиир ыалдьытымсах дьиэ буоллун. Мин эрэллээхпин, барыта табыллыаҕа. Айсен Сергеевич, бу бырайыагы олоххо киллэрбит дьон Саха сирин мээнэҕэ талбатахтара: эн хамаандаҕын кытта маннык бырайыактары олоххо киллэрэргэ усулуобуйаны тэрийиигэ элбэҕи оҥороҕут. Улахан баһыыба», — диэн эттэ Владимир Путин.
Бу улахан бырайыак «Саҥа дьиэ» аһымал пуондата көҕүлээһининэн олоххо киирдэ. Комплекс эбийиэктэрин барыллаан иэнэ 63 тыһыынча квадратнай миэтирэттэн тахса, сирэ-уота – 26 га.
«Точка будущего» комплекс Сергей Викторович Чемезов, Альберт Аликович Авдолян көмөлөрүнэн судаарыстыба суотугар буолбакка, тастан киирбит үбүнэн тутулунна. Бу биисинэс социальнай эппиэтинэһин чаҕылхай холобура. Маннык эбийиэк үлэҕэ киирбитэ, Саха сирин үөрэҕириитигэр эрэ буолбакка, бүтүн Уһук Илиҥҥэ улахан суолталаах », — диэн бэлиэтээтэ Айсен Николаев.
Бу комплекска 1040 оҕо дьарыктаныан сөп. Ол курдук, 840 оҕо оскуолаҕа үөрэниэн уонна 200 оҕо – уһуйааҥҥа сылдьыан сөп. «Точка будущего» оҕолору босхо үөрэтиэхтэрэ. Аһылыкка, үөрэх босуобуйаларыгар, оскуола таҥаһыгар ороскуоту эмиэ аһымал пуонда үбүн суотугар сабыахтара.
Комплекс үс куорпустаах: лабораторнай, бассейнаах спортка аналлаах уонна эбии үөрэхтээһиҥҥэ диэн. Транспортнай терминалыгар 249 массыына турар элбэх таһымнаах паркиннаах. Маны сэргэ педагогтар уонна оҕолору иитэ ылбыт дьиэ кэргэттэр олорор кыбаарталлара тутуллубута. Дьон олорор дьиэтэ-уота үөрэнэр куорпустары кытта ситимниир холбооһуннардаах.
Алтынньы 6 күнэ. Ил Дархан Арассыыйа Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта – Бэрэсидьиэн Уһук Илин федеральнай уокурукка боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлэ Юрий Трутневы кытта Дьокуускайга «Сулус» полигоҥҥа сырытта. Салайааччылар Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Федор Матвеевич Охлопков кэриэһигэр 4-с төгүлүн ыытыллар норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга бэлэмнэнии хаамыытын бэрэбиэркэлээтилэр.
«Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Федор Матвеевич Охлопков кэриэһигэр бэргэн ытыыга норуоттар икки ардыларынааҕы турнир Саха сиригэр эрэ буолбакка, бүтүн Арассыыйаҕа бэлиэ түгэнинэн буолар. Снайпердар дойду араас муннуктарыттан кэлэн, маастарыстыбаларын үрдэтэн, бэйэ-бэйэлэрин кытта куоталаһаллар. Кинилэр ортолоругар гражданскай дьон, анал байыаннай дьайыы бэтэрээннэрэ, Арассыыйа оборуонатын министиэристибэтин уонна Сэбилэниилээх күүстэрин бэрэстэбиитэллэрэ бааллар. Биһиги дойдубутугар билигин уустук кэм. Хас биирдии эр киһи дьиэ кэргэнин уонна чугас дьонун көмүскүүр, төрөөбүт дойдутун интэриэһин туруулаһар кыахтаах буолуохтаах», — диэн эттэ Юрий Трутнев.
Алтынньы 6 күнэ. Ил Дархан Саха сиригэр 2026 сылга инвестиционнай килиимэт туругун Национальнай рейтинын түмүгүнэн сүбэ мунньаҕы ыытта.
«Саҥа бырайыактары сайыннарыыга стратегическай көҕүлээһиннэргэ Агентство дааннайдарынан, 2026 сылга өрөспүүбүлүкэбит Национальнай рейтиҥҥэ киирбит дойду 47 субъектарыттан 21-с миэстэтигэр хаалла, Уһук Илиҥҥэ 7-с буолла. Инвестиционнай килиимэт туругун тутаах көрдөрүүтэ – эрэгийиэн интегральнай индекса 0,38 баалынан тубуста уонна 100-тэн 67,17 баал буолла», — диэтэ Айсен Николаев.
Ил Дархан бизнеһи сайыннарыыга үчүгэй усулуобуйаны тэрийэр туһугар урбаанньыттар судаарыстыбаны кытта сыһыаннарыгар өйдөнүмтүө, дьэҥкир, чуолкайдык үлэлиир механизмары киллэрэр наадатын тоһоҕолоон эттэ.
Алтынньы 6 күнэ. Ил Дархан ойуурга баһаар тахсар кутталлаах кэмин түмүгүнэн сүбэ мунньаҕы ыытта. Айсен Николаев хотугулуу-арҕаа уонна соҕуруулуу-арҕаа оройуоннарга уустук балаһыанньа тахсыбытын үрдүнэн, суһал ыстаап уонна бары профильнай сулууспалар түмсүүлээх үлэлэрин түмүгэр балаһыанньа хонтуруолга ылыллыбытын бэлиэтээтэ. Сүрүн ситиһиинэн уот турбутун түргэнник умулларыы рекорднай көрдөрүүтэ буолла.
«Бу сыл улахан ситиһиитэ – баһаардары умулларыы түргэнэ 95% кэриҥэ буолбута. Бу кэнники алта сыл устатыгар саамай үчүгэй көрдөрүү. Маннык түмүгү биһиги ойууру харыстааһын үбүлээһинин уонна ойуур баһаарын умулларыыга үлэлиир дьон ахсаанын улаатыннарыы түмүгэр ситистибит. Ити Арассыыйа Бэрэсидьиэнин быһаччы сорудаҕынан оҥоһуллубута», — диэтэ Айсен Николаев.
2021 сылга бу көрдөрүү 9% этэ, 2023 сылга – 24%, оттон 2025 сылга – 63%.
Алтынньы 7 күнэ. Дьокуускайга Тобольскай уонна Өлүөнэ кулууптарын холбоһуктаах мунньахтара буолан ааста. Ил Дархан «Арассыыйа Хотугу сирэ: инфраструктура, суолталара уонна киһи хапытаала» сиэссийэҕэ кытынна.
Айсен Николаев Өлүөнэ кулууба Саха сирин уонна Евразия бүттүүн хотугулуу-илиҥҥи өттүн сайдыытын боппуруостарын дьүүллэһэргэ бастыҥ эспиэрдэри түмэр түһүлгэ буола үүммүтүн бэлиэтээтэ.
«Хотугу сири – дойду ыраах кыраныыссатын курдук буолбакка, сайдыы киинин курдук көрүөххэ наада. Маннык эрэ түгэҥҥэ бөдөҥ бырайыактары олоххо киллэрии энергетикэҕэ, тырааныспарга уонна олоххо-дьаһахха бигэ тирэх буолуоҕа, дойду туруктаахтык сайдарыгар кыах биэриэҕэ», — диэн эттэ сиэссийэҕэ Айсен Николаев.
Макроэрэгийиэн геобэлитиичэскэй сайдыытын тирэҕин быһыытынан тырааныспар инфраструктуратыгар улахан болҕомтону уурдулар. Ил Дархан Өлүөнэ нөҥүө муостаны тутуу эрэгийиэҥҥэ эрэ буолбакка, бүтүн дойдуга саамай бөдөҥ геостратегическай бырайыак буоларын бэлиэтээтэ. Айсен Николаев Сибиир уонна Уһук Илин бөдөҥ эрэгийиэннэрэ норуоттар икки ардыларынааҕы тырааныспар көрүдүөрдэрин тиһигэр киириэхтээхтэр диэтэ. Манна кини «Мохэ — Найба» бырайыагы холобур быһыытынан аҕалла.
Алтынньы 7 күнэ. Ил Дархан Дьокуускайга «Оҥоһуу өй үйэтигэр киһи хапытаала: демография, стратегия, сатабыл уонна үлэ саҥа кэмэ» диэн тиэмэлээх VII Хотугу пуорум пленарнай мунньаҕар кытынна.
Айсен Николаев Арктикаҕа оҥоһуу өйү туһаныы сүрүн хайысхаларын сырдатта уонна саҥа технологиялар көмөлөрүнэн хотугу сири – дойду сайдыытын киинэ оҥоруохха сөбүн эттэ.
«Өрөспүүбүлүкэбит киэҥ-куоҥ сирдээх-уоттаах, тыйыс килиимэттээх. Биһиэхэ таһаҕаһы тиэрдии ороскуота үрдүк буолан, былаас, биисинэс уонна социальнай эйгэ үлэтин көдьүүһүн үрдэтэр технологиялар олус ирдэнэллэр. Маныаха өрөспүүбүлүкэҕэ Хотугу-Илиҥҥи федеральнай университет баазатыгар күүстээх математическай оскуола уонна IT-стартаптар сайдыбыттара улахан кыаҕы биэрэр. Ол курдук, «AI Journey» куонкуруска 100 бастыҥ бырайыактан 12-тэ Саха сирин киэнэ талыллыбыта», — диэтэ Айсен Николаев.
Ил Дархан оҥоһуу өйү туһаныы сүрүн хайысхаларын ахсааныгар доруобуйа харыстабылын, төрөөбүт тылы уонна култуураны харыстааһыны, креативнай экэниэмикэни киллэрдэ.
Алтынньы 8 күнэ. Ил Дархан Еврейскай автономнай уобалас губернатора Мария Костюктуун көрүстэ. Салайааччылар Уһук Илин федеральнай уокуругун Сүбэтин чэрчитинэн эрэгийиэннэр икки ардыларынааҕы үлэни ырыттылар, патриотическай бырайыактары олоххо киллэриигэ уопуттарын үллэһиннилэр уонна устуоруйа эйгэтигэр кэскиллээх хайысхалар туһунан кэпсэттилэр.
Дойду Судаарыстыбаннай Сүбэтин устуоруйа салаатыгар подкомиссиятын бэрэссэдээтэлэ Мария Костюк Саха сирин бу хайысхаҕа үлэтин үрдүктүк сыаналаата.
Көрсүһүү биир сүрүн тиэмэтинэн «Буойун» киин үлэтин дьүүллэһии буолла. Быйыл Арассыыйа Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта – дойду Бэрэсидьиэнин Уһук Илиҥҥэ боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлэ Юрий Трутнев сорудаҕынан бу киин филиала Еврейскай автономнай уобаласка арыллыаҕа. Саха сиригэр маннык салаа хайыы-үйэҕэ үһүс сылын үлэлиир.
Айсен Николаев Мария Костюктуун Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Фёдор Охлопков кэриэһигэр ыытыллар 4-с норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга бэлэмнэнии ыйытыыларын көрдүлэр. Күрэхтэһиигэ ыччаттар ортолоругар Еврейскай автономнай уобалас хамаандата кыттар. Санатан эттэххэ, Мария Костюк былырыын губернатордар икки ардыларыгар куоталаһыыга бэргэн ытыыны көрдөрбүтэ.
Алтынньы 9 күнэ. Ил Дархан Дьокуускайга «Сулус» үөрэтэр-эрчийэр кииҥҥэ Аҕа Дойду Улуу сэриитин снайпера, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Фёдор Матвеевич Охлопков кэриэһигэр ыраахха чопчу ытыыга IV төгүлүн ыытыллар норуоттар икки ардыларынааҕы турниры үөрүүлээхтик арыйыыга кытынна.
Быйыл кыттааччылар географиялара олус киэҥ: күрэхтэһиигэ Арассыыйа араас эрэгийиэннэриттэн уонна Белоруссияттан кэллилэр.
Турнирга аан бастакытын 16-тан 18-гар диэри саастаах юниордарга уонна юниоркаларга туспа күрэхтэһиини тэрийдилэр. Бу патриотическай иитиигэ уонна көлүөнэлэр ситимнээх буолууларыгар улахан хардыы.
Алтынньы 10 күнэ. Ил Дархан Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Ф.М. Охлопков кэриэһигэр ыытыллар ырааахха чопчу ытыыга IV турнирга рекорд олохтообут, Чурапчыттан сылдьар бырааттыы Сергей уонна Василий Яковлевтары эҕэрдэлээтэ.
«Бу кыайыы – чуолкай суоттааһын уонна хамаанда быһыытынан бэртээхэй үлэ түмүгэ. Биир дойдулаахтарбын үрдүк ситиһиилэринэн эҕэрдэлиибин», – диэтэ Айсен Николаев.
Уолаттар 2300 миэтирэ ыраах турар сыалы таптылар. Итинэн ытааччы Василий Яковлев уонна корректировщик Сергей Яковлев уһулуччу маастарыстыбаларын көрдөрдүлэр. Кинилэр бу күрэхтэһиигэ иккис улахан ситиһиилэннилэр. Ол курдук, 2024 сыллаахха бастакы турнирга чөмпүйүөннээн тураллар.
Алтынньы 11 күнэ. Ил Дархан Фёдор Охлопков кэриэһигэр ыытыллар ыраахха чопчу ытыыга IV норуоттар икки ардыларынааҕы турниры түмүктүүр тэрээһиҥҥэ кытынна.
«Быйылгы турнирга бэртээхэй ытыылары көрдүбүт. Күнүскү кэмҥэ 3 км олохтоммут рекорд – дьоһун ситиһии. Саха сирин усулуобуйатыгар бу полигоҥҥа итинник ыраахха өссө ыта иликтэрэ. Бары кыттааччылары, кыайыылаахтары эҕэрдэлиибин», — диэтэ Айсен Николаев.
Турнир кыайыылаахтарын Арассыыйа Дьоруойа, дойду Оборуонаҕа миниистирин солбуйааччыта, аармыйа генерала Юнус-Бек Евкуров, дойду Бэрэсидьиэнин Уһук Илиҥҥэ боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлин солбуйааччыта Роман Алисенов, Арассыыйа уонна ДНР Дьоруойа, Арассыыйа бойобуой снайпиҥҥа федерациятын бэрэссэдээтэлэ, турнир кылаабынай судьуйатын солбуйааччыта Ярослав Якубов эҕэрдэлээтилэр.
Күрэхтэһиигэ дойду араас эрэгийиэннэриттэн 187 идэтийбит ытааччы уонна 20-тэн тахса судьуйа кытынна. Аан бастаан Беларусь Өрөспүүбүлүкэтин хамаандата кэлэн, тэрээһин норуоттар икки ардыларынааҕы статуһу ылла.
Түмүккэ «Күнүскү» түһүмэххэ (3000 м) Василий Яковлев уонна Сергей Яковлев бастаатылар. Иккис миэстэни Оборуона министиэристибэтин хамаандата – снайпер «Дантес», корректировщик «Велес» ыллылар (2700 м). Үһүс үктэлгэ – Охрана федеральнай сулууспатын хамаандата: снайпер «Ридик», корректировщик «Физрук» таҕыстылар (2700 м). «Түүҥҥү» түһүмэххэ кыайыылааҕынан Куттал суох буолуутун федеральнай сулууспатын хамаандата: снайпер «Рязань», корректировщик «Прыткий» (2300 м) буоллулар. Иккис миэстэни снайпер – Максим Гуменюк, корректировщик – Максим Резников ыллылар (2300 м). Үһүс үктэлгэ снайпер – «Маэстро», корректировщик – «Пересвет» таҕыстылар (2200 м).
Быйылгы турнирга аан бастаан уолаттарга уонна кыргыттарга анаан кыра калибрдаах бинтиэпкэнэн ытыыга күрэхтэһии ыытылынна. Уһук Илин федеральнай уокуругуттан 11 субъектан 33 киһи кэлэн кытынна. Манна түмүккэ бастакы миэстэни Магадаан уобалаһа, иккиһи – Амур уобалаһа, үсүһү – Бурятия ыллылар.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Биһиэхэ кыстык бастакы ыйыгар, сир-дойду тоҥор кэмэ саҕаланыытыгар, күһүҥҥү түбүкпүтүн үмүрүтэн, этэҥҥэ буолуохха!
Афанасий Ноев