Атырдьах ыйын 3 күнэ. Айсен Николаев Ил Дархан уонна Бырабыыталыстыба дьаһалтатын, Бырабыыталыстыба салалтатын кытары былаанныыр мунньаҕы ыытта. Дьааҥы улууһугар халаан содулуттан тахсыбыт хоромньуну уонна чөлүгэр түһэрэр үлэ кээмэйин кылгас кэм иһигэр чопчулуурга, эмсэҕэлээбит олохтоохторго көмө оҥорууга тустаах быһаарыылары суһаллык ылынарга сорудахтаата. Ону сэргэ сүөһү аһылыгын бэлэмнииргэ баар кыахтары муҥутаан туһанар соругу туруорда. Хаһаайыстыбалары кэлэр кыстыкка от сөптөөх саппааһынан хааччыйар туһугар өйөбүл дьаһаллара кэмигэр ылыллыахтаахтарын бэлиэтээтэ.
Атырдьах ыйын 3 күнэ. Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэ тутуутун комплекса 90 сыллаах үбүлүөйүгэр уонна тутааччы идэлээх күнүгэр анаммыт үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ мустубут дьону эҕэрдэлээтэ, 23 чулуу үлэһиккэ судаарыстыбаннай уона биэдэмэстибэннэй наҕараадалары туттарда. Салаа тэрээһиннээхтик сайдыыта 90 сыл анараа өттүгэр, 1936 сыл кулун тутарыгар, стахановец-тутааччылар бастакы өрөспүүбүлүкэтээҕи сүлүөттэригэр биир кэлим тутуу треһин тэрийэр туһунан быһаарыы ылыллыбытыттан саҕаламмытын санатта. Кэнники уон сыл иһигэр Саха сиригэр 522 социальнай эбийиэк тутуллубуттун, 6,3 мөл. тахса кв. м. олорор дьиэ киллэриллибитин, 2025 сылга өрөспүүбүлүкэ олорор дьиэни киллэриигэ историяҕа муҥутуур — 809 тыһ. кв. м — көрдөрүүгэ тиийбитин, 2019 сылтан 54 тыһ. тахса киһи хаарбах туруктаах дьиэлэртэн саҥа кыбартыыраларга көспүтүн бэлиэтээтэ. Билигин тустаах салаа иннигэр өрөспүүбүлүкэ, дойду таһымнаах улахан соруктар тураллар. Бэрэсидьиэн Владимир Путин сорудаҕынан Өлүөнэ муостата тутуллар, Дьокуускай, Нерюнгри маастар-былааннара, Тиксии-Найба агломерация олоххо киирэллэр. Уһук Илиҥҥэ, Арктикаҕа аныгы инфраструктура сайдар.
Атырдьах ыйын 3 күнэ. Айсен Николаев «Саха сирэ, иннибит диэки!» биэриигэ чугастааҕы күннэргэ өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттүгэр хас да тыһыынча туонна АИ-92 уонна АИ-95 мааркалаах бэнсиин аҕалыллыахтааҕын туһунан эттэ. Ол курдук, Ил Дархан дойду Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Александр Новактыын кэпсэтиитин уонна өрөспүүбүлүкэ суһал ыстаабын үлэтин түмүктэринэн, уматыгы эбии аҕалыы туһунан «Роснефть» уонна «Саханефтегазсбыт» икки ардыларыгар сөбүлэһии түһэрсилиннэ. Хоту сиргэ таһаҕаһы таһыы чэрчитинэн өрөспүүбүлүкэҕэ 105,5 тыһ. туонна бэнсиини, 71,9 тыһ. туонна дизель уматыгын уонна 5,5 тыһ. туонна авиационнай кэрэһиини аҕалыы былааннанар.
Ил Дархан халаантан эмсэҕэлээбит дьоҥҥо, тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарааччыларыгар көмө хайаан да оҥоһуллуоҕа диэн биэриигэ бэлиэтээтэ. Бөдөҥ бырамыысыланнай хампаанньалары бу боппуруоһу быһаарыыга кыттыһарга уонна эмсэҕэлээбит нэһилиэнньэлээх пууннарга, тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарааччыларыгар көмөлөһөргө ыҥырда. Дьааҥы улууһун нэһилиэнньэлээх пууннарыгар устудьуоннар тутуу этэрээттэрэ ыытыллыбыттар, гуманитарнай көмөнү уонна бастакы наадалаах малы-салы тиэрдии салҕанар.
Айсен Николаев дойду Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ Михаил Мишустин Саха сиригэр оробуочай сырыытын кэмигэр өрөспүүбүлүкэ социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын түмүктэрин үрдүктүк сыаналаабытын, чуолаан экэниэмикэ, социальнай эйгэ, доруобуйа харыстабылын уонна сыыппара технологияларын сайдыытыгар ситиһиилэрин бэлиэтээбитин туһунан иһитиннэрдэ.
Атырдьах ыйын 4 күнэ. Ил Дархан Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин ыйааҕынан Өлүөхүмэ улууһун олохтооҕор ураты хорсун быһыытын, байыаннай маастарыстыбатын иһин Виктор Софроновка Арассыыйа Дьоруойун үрдүк аата иҥэриллибитин туһунан иһитиннэрдэ. Айсен Николаев Виктор Андреевиһы кытта төлөпүөнүнэн кэпсэттэ уонна Саха сирин олохтоохторун ааттарыттан эҕэрдэлээтэ, бөҕө доруобуйаны, этэҥҥэ буолууну баҕарда. Виктор Софронов «Зема» диэн ыҥырар ааттаах 2022 сыл балаҕан ыйыттан чааһынай мобилизация чэрчитинэн анал байыаннай эпэрээссийэҕэ кыттар.
Атырдьах ыйын 5 күнэ. Ил Дархан Айсен Николаев Арассыыйа Генеральнай Борокуруорун солбуйааччыта Виктор Мельник бэрэссэдээтэллээх өрөспүүбүлүкэ Борокуратууратын кэллиэгийэтин мунньаҕар кытынна. Кэллиэгийэҕэ 2026 сыл бастакы аҥарыгар Борокуратуура уорганын үлэтин түмүгүн таһаардылар уонна сыл иккис аҥарыгар сокуону, бэрээдэги күүһүрдэргэ сүрүн соруктары туруордулар. Ил Дархан биир сүрүн хайысханан байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын, кинилэр дьиэ кэргэттэрин өйөөһүн буоларын ыйда. Байыаннай дьайыы саҕаланыаҕыттан 964 киһи үлэнэн хааччыллыбыт, ол иһигэр 229 киһи – быйыл. Айсен Николаев сайыҥҥы халаан уутун туоратыыны бэлиэтээтэ. «Барыта 17 нэһилиэнньэлээх пуун эмсэҕэлээтэ. 800 тэлгэһэ уонна 333 олорор дьиэ ууга барда, онно 2275 киһи олороро. Итини тэҥэ, 41 тыһ. тахса гектар тыа хаһаайыстыбатын сирэ ууга былдьанна, суоллар алдьаннылар. Нэһилиэнньэлээх пууннарга суһаллык маҥнай утаа ирдэниллэр малы-салы тиксэрбиппит, чөлүгэр түһэрэр үлэни тэрийдибит, эмсэҕэлээбит дьоҥҥо харчынан көмөнү көрөр туһугар хоромньуну ааҕыы барар», – диэн Айсен Сергеевич иһитиннэрдэ.
Олох хаачыстыбатын үрдэтиигэ сүрүн тирэҕинэн РФ Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээбит национальнай бырайыактара буолаллар. Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлэ Михаил Мишустин Саха сиригэр кэлэ сылдьан национальнай бырайыактар олоххо киириилэрин уонна инфраструктура сайдыытын үрдүктүк сыаналаата. 2025 сыл түмүгүнэн 809 тыһ. кв.м. олорор дьиэ үлэҕэ киирдэ, 31 социальнай эбийиэк тутуллунна, 300 км. тахса массыына суола ирдэбилгэ эппиэттиир гына оҥоһулунна. Быйыл 32 улахан социальнай эбийиэги үлэҕэ киллэрэр былааннаахпыт», – диэтэ өрөспүүбүлүкэ баһылыга.
Атырдьах ыйын 7 күнэ. Өрөспүүбүлүкэ баһылыга Саха сиригэр Бастаакылар хамсааһыннарын (Движение первых) сайыннарыыга Сүрүннүүр сэбиэт мунньаҕын ыытта. Видеосибээһинэн Арассыыйа Дьоруойа, Хамсааһын бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ Артур Орлов кыттыыны ылла. Саха сиригэр түөрт сыл иһигэр 150 тыһ. тахса кыттааччы регистрацияланна, 36 олохтоох уонна 800-тэн тахса бастакы сүһүөх салаалар арылыннылар. Быйыл эрэ 58 федеральнай уонна эрэгийиэннээҕи бырайыак олоххо киирэр. Өрөспүүбүлүкэ аҕыс тэрилтэтэ граан күрэһин кыайыылаахтара буолан, 11 мөл. солк. тахсаны тардан аҕаллылар — былырыыҥҥытааҕар икки төгүлтэн ордук элбэх. Бу үп-харчы биһиги оҕолорбутугар дириҥ ис хоһоонноох бырайыактары уонна саҥа кыахтары биэриэхтээх.
«Сүрүн ыйытык — үлэ миэстэтигэр хайдах кэлимник тэриллиитигэр. Баһылыктар бэйэлэрэ кыттыһар сирдэригэр үлэ ис хоһооно тута көстөр, оттон сорох муниципалитеттарга ааспыт сылга сүрүннүүр сүбэ мунньаҕы ыыппатахтар. Бу үлэни тэрийиини улуус баһылыктарыттан туспа ыйытыам. Муниципальнай сэбиэттэр үлэлэрин күүһүрдэргэ уонна биэдэмистибэннэй наҕараадаларга Бастаакылар кыттааччыларыгар уонна настаабынньыктарыгар анаан туспа квоталары көрөргө сорудахтаатым. Өрөспүүбүлүкэҕэ баһылык бириэмийэлэрэ уонна истипиэндьийэлэрэ ананаллар, идэлээх сменалар ыытыллаллар, Хамсааһын эйгэлэрэ тэриллэллэр. Бу кыахтар Саха сирин бары улуустарыгар оҕолорго табыгастаах буолуохтаахтар», – диэн аҕа баһылык бэлиэтиир.
Атырдьах ыйын 8 күнэ. Айсен Николаев Арассыыйаҕа физкултуура үлэһиттэрин күнүнэн эҕэрдэлээтэ. «Бу бырааһынньык мөлүйүөнүнэн дьону түмэр — билигин үгүс киһи физкултууранан уонна успуордунан утумнаахтык дьарыктанар, Саха сирэ Арассыыйа бастыҥ спортивнай эрэгийиэнинэн билиниллэн турар. Бу биһиги успуорт аныгы инфраструктуратын тэрийиигэ уонна маассабай успуорду сайыннарыыга кэлимник үлэлиирбитин үрдүктүк сыаналааһын буолар, — диэн эҕэрдэҕэ эттэ. 2026 сылтан саҕалаан өрөспүүбүлүкэҕэ 300-тэн тахса күрэхтэһии ыыттыллыбытын иһитиннэрдэ. Улахан маассабай күрэхтэһиилэринэн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр хайыһар успуорда сайдыбыта 100 сылыгар анаммыт хайыһар марафона буолла, онно 500-чэкэ хайыһардьыт кыттыбыта. Билигин Саха сирин норуоттарын оонньууларын көрсө Ньурба улууһугар бөдөҥ эбийиэктэр тутулла тураллар: 25 миэстэлээх интэринээттээх успуорт саалата уонна Ньурба куоракка 3 тыһ. миэстэлээх, чэпчэки атлетикаҕа манежтаах стадион.
Атырдьах ыйын 8 күнэ. Биллиилээх академик Святослав Федоров төрөөбүт күнүгэр Аан дойдутааҕы офтальмология күнэ бэлиэтэнэр. Бу күн Ил Дархан өрөспүүбүлүкэтээҕи харах балыыһатыгар сылдьан, идэлээх бырааһынньыгынан кэллэктииби эҕэрдэлээтэ, быраастары уонна ыарыһахтары кытта кэпсэттэ. Манна Саха сирин олохтоохторо эрэ буолбакка, Бурятия, Еврейскэй автономнай уонна Магадан уобаластарын, Арассыыйа саҥа эрэгийиэннэрин олохтоохторо эмиэ көрдөрөллөр. Бу биһиги специалистарбытыгар итэҕэл үрдүгүн туоһулуур.
Сыллата манна 15 тыһыынча курдук эпэрээссийэ оҥоһуллар, оттон «Мобильнай офтальмолог» көһө сылдьар биригээдэлэрэ оҥорор эпэрээссийэлэрин ахсаана сылга 250-тан 1500-тэн тахсаҕа диэри элбээтэ. Ыарыһахтар ордук быраастар болҕомтолоох, эйэҕэс уонна аламаҕай сыһыаннаахтарын бэлиэтээтилэр. Быраастар Ил Дархаҥҥа медицинскэй ойуулары анализтыырга уонна сетчатка ыарыыларын булан ыларга оҕоһуу өй – искусственнай интеллект хайдах көмөлөһөрүн көрдөрдүлэр. Технологиятын уонна кэллэктиип идэтийиитин таһымынан балыыһа Уһук Илин уонна Арассыыйа бастыҥ офтальмологическай тэрилтэлэрин кэккэтигэр киирсэр. Быйыл манна саҥа лабораторнай модуль туруоруохтара, оройуоннары хааччыйыыны салгыахтара, күһүн биэс улууска телемедицинскэй сүбэлэри оҥорууну саҕалыахтара. Балыыһа инникини эмиэ толкуйдуура суолталаах: устудьуоннар практика бараллар, эдэр специалистар уопуттаах быраастары кытта бииргэ үлэлииллэр уонна кинилэр билиилэрин иҥэринэллэр. Балыыһа базатыгар Арктика норуоттарын хараҕын харыстыыр киини тэрийэр соругу эрэгийиэн баһылыга өйөөтө.
Атырдьах ыйын 9 күнэ. Айсен Николаев төрүт олохтоох омуктар аан дойдутааҕы күннэринэн эҕэрдэлээтэ. Төрүт омуктар култуурунай нэһилиэстибэлэрэ Саха сирин уопсай киэн туттуута уонна дьоһун баайа буоларын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Кини өрөспүүбүлүкэҕэ олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктары өйүүр биир саамай көдьүүстээх тиһик тэриллибитин, онно кинилэр бырааптара уонна көҥүллэрэ Саха сирин Төрүт сокуонунан бигэтик көмүскэнэрин бэлиэтээтэ. Бу докумуон төрүт олорор эйгэни, үгэс буолбут олох-дьаһах укулаатын, сиргэ уонна айылҕа баайыгар быраабы харыстыырга мэктиэ буолар. Бүгүҥҥү күҥҥэ Саха сиригэр хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох омуктар 300-чэкэ община үлэлиир, оттон таба ахсаанын — 166 тыһ. тахса көрдөрүүтүнэн өрөспүүбүлүкэ Арассыыйаҕа дойдуга үһүс миэстэни ылар. Табаһыт биригээдэлэригэр 1200-тэн тахса киһи үлэлиир. 2026 сылга «Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы» судаарыстыбаннай бырагыраама чэрчитинэн хотугу таба иитиитин өйөөһүҥҥэ 1,2 млрд солк. субвенция көрүлүннэ. Быйыл тохсунньутуттан Арассыыйаҕа Хоту, Сибиир уонна Уһук Илин төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын 2036 сылга диэри туруктаахтык сайыннарар саҥардыллыбыт Концепцията үлэлээн саҕалаата. Ол сүрүн сыалынан — төрүт сирдэри көмүскээһин, төрүт хаһаайыстыбаны өйөөһүн, төрөөбүт тылы сайыннарыы уонна сыыппара эйгэтигэр киллэрии буолар.
Атырдьах ыйын 9 күнэ. Ил Дархан Саха сирин олохтоохторун Тутааччы күнүнэн эҕэрдэлээтэ. Тутуу салаата өрөспүүбүлүкэбит сайдыытыгар стратегическай суолталаах хайысханан буолар. Саха сирин курдук тыйыс айылҕалаах, уустук суоллаах-иистээх сиргэ тутааччы буолуу — бу үрдүкү эппиэтинэс, бэйэни харыстаммакка үлэлээһин, талбыт идэҕэ бэриниилээх буолуу. Быйыл өрөспүүбүлүкэбит тутуутун салаата 90 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиир. Саха сирин тутааччылара ирбэт тоҥ тыйыс усулуобуйатыгар таас дьиэлэри тутууну бастакынан баһылаабыттара, оттон билигин бу инженернай быһаарыылар дойду үрдүнэн барытыгар киэҥник туттуллаллар. Үһүс сылын олорор дьиэни тутууга рекордтар саҥардыллаллар. 2025 сыл түмүгүнэн 809 тыһ. кв. м. тахса иэннээх олорор дьиэ үлэҕэ киирдэ. 2019 сылтан 2026 сылга диэри өрөспүүбүлүкэҕэ 366 социальнай эбийиэк тутулунна. «Быйыл 40 социальнай суолталаах эбийиэк тутуутун түмүктүүр былааннаахпыт. Бу саҥа аныгы оскуолалар уонна уһуйааннар, култуура, успуорт, доруобуйа харыстабылын эбийиэктэрэ. Бүгүҥҥү ситиһиилэргэ бигэ акылааты уурбут тутуу салаатын бэтэрээннэригэр, ону таһынан идэҕэ саҥа тыыны, инновацияны киллэрэр эдэр испэссэлиистэргэ ураты махталбын биллэрэбин», -– диэн эрэгийиэн баһылыга бэлиэтээтэ.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Өбүгэ саҕаттан атырдьах ыйын хас биирдии күнэ – сылы тахсарга бэлэмнэнэр быһаарыылаах кэм. Барыгытыгар таһаарыылаах үлэни, этэҥҥэ буолууну баҕарабын!
Афанасий Ноев