Алтынньы 19 күнэ. Ил Дархан Бырабыыталыстыба чилиэннэрин кытта былаанныыр мунньаҕы ыытта. Айсен Николаев манна чугастааҕы ыйдарга толоруллуохтаах сүрүн соруктары туруорда.
Ил Дархан 2027 сылга уонна 2028 — 2029 сылларга былааннанар судаарыстыбаннай бүддьүөккэ улахан болҕомтотун уурда. Кини Бырабыыталыстыбаҕа үп сүрүн докумуонун иккис уонна бүтэһик ааҕыытыгар эрдэттэн бэлэмнэнэргэ, Ил Түмэни кытта ыкса үлэлэһэргэ уонна федеральнай таһымҥа ылыныллыбыт быһаарыылары учуоттаан наадалаах уларытыылары кэмигэр киллэрэргэ сорудахтаата.
Биир сүрүн тиэмэнэн хотугу таһаҕаһы тиэрдии буолла. Ил Дархан быйылгы сылга таһаҕаһы тиэрдиини түмүктүүргэ, кыһыҥҥы суолларынан массыынанан таһыыга бэлэмнэнэргэ уонна 2027 сылга хоту таһаҕаһы тиэрдии үбүлээһинин мэхэньиисимин тупсарарга соруктары туруорда. Тырааныспар сырыытын уонна нэһилиэнньэни наадалаах ресурсаларынан хааччыйыы боппуруостарыгар федеральнай биэдэмэстибэлэри кытта үлэ салгыы ыытыллыаҕа.
Арктика нэһилиэктэригэр сибээс инфраструктуратын сайыннарыыга, таһаҕас таһыытыгар пилота суох көтөр ааллары туһаныы кыахтара үөрэтиллэллэр. Айсен Николаев чопчу маршруттары, сабаҕаланар сакаасчыттары уонна бу технологияны туһаныы усулуобуйаларын быһаарыыны түргэтэтэргэ дьаһал биэрдэ.
Маны сэргэ дьону саахалланар туруктаах дьиэттэн-уоттан көһөрүү бырагырааматын олоххо киллэрии, социальнай суолталаах эбийиэктэри тутуу уонна хомунаалынай инфраструктураны сайыннарыы боппуруостара көрүлүннүлэр.
Алтынньы 19 күнэ. Ил Дархан Амма улууһугар сырыытыгар Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин ыйааҕынан «Дьоруой Ийэ» үрдүк ааттаммыт Туйаара Устинованы кытта көрүстэ. Ол курдук, Айсен Николаев Эмис нэһилиэгэр Устиновтар элбэх оҕолоох дьиэ кэргэннэригэр ыалдьыттаата.
«Туйаара Петровна Саха сиригэр бу үрдүк ааты сүкпүт иккис ийэ. Бу улахан наҕараадатынан ис сүрэхпиттэн эҕэрдэлиибин! Кини ийэтин Татьяна Никифоровнаны кытта көрсүбүппүттэн олус үөрдүм. Бу дьиэ кэргэҥҥэ үс көлүөнэ дьахтар «Дьоруой Ийэ» ааты ыллылар: эбээлэрэ, ийэлэрэ уонна Туйаара Петровна. Туйара Петровна эбээтэ уонна ийэтэ уон биирдии оҕону төрөтөн-иитэн, сэбиэскэй кэмҥэ «Дьоруой Ийэ» ааттаммыттара. Оттон кини бэйэтэ уон оҕолоох, уон түөрт сиэннээх», – диэн эттэ Айсен Николаев.
Алтынньы 19 күнэ. Амма улууһугар сырыытыгар Айсен Николаев тыа хаһаайыстыбатын боппуруостарыгар мунньаҕы ыытта. Манна быйыл сүөһү аһылыгын бэлэмнээһиҥҥэ уонна хомуур хампаанньатын барыллаан түмүктэрин көрдүлэр уонна тутаах соруктары быһаардылар.
“Төһө да ыараханнык буолтун иһин, хомуурга уонна сүөһү аһылыгын бэлэмнээһиҥҥэ туруоруллубут сыал-сорук туолла. Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэригэр ситиһиилээх үлэлэрин иһин махтанабын”, — диэтэ Айсен Николаев.
Мунньахха улахан болҕомтону үүт салаатын сайыннарыыга уурдулар. Быйылгы сылга атыылаһыллыбыт бородууксуйа кээмэйэ 52,3 тыһыынча туоннаҕа тэҥнэстэ, ити сыллааҕы былаан 94,5%.
“Бырабыыталыстыба быйыл көрүллүбүт өйөбүл үбүн тыа сирин кэтэх хаһаайыстыбаларыгар барытын тиэрдиэхтээх. Сыл бүтүөр диэри 63,7 тыһыынча туонна үүт соҕотуопкаланыаҕа. Өрөспүүбүлүкэ 2027 сыллааҕы бүддьүөтүгэр тыа хаһаайыстыбатын өйөбүлүн кээмэйэ быйылгы үптэн кырата суох буолуохтаах. Сүрүн сыалбыт – тыа хаһаайыстыбатыгар бэйэ бородууксуйатын элбэтии. Хаһаайыстыбалар сайдыахтаахтар, оттон тыа сирин олохтоохторо бэйэлэрин үлэлэриттэн дьоһун дохуоту аахсыахтаахтар”, — диэн бэлиэтээтэ Айсен Николаев.
Алтынньы 20 күнэ. Бу күн Дьокуускайга Арассыыйа Дьоруойа Александр Находкины чиэстээтилэр. Тэрээһин Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын 1 № – дээх дьиэтигэр буолла. Ил Дархан Александр Находкины үрдүк наҕараадатынан эҕэрдэлээтэ. Айсен Николаев маннык хорсун санаалаах дьонноох, дьоруойдардаах буоламмыт дойдубут модун күүстээх диэн этэн туран, киниэхэ 1,5 мөлүйүөн солкуобайдаах сэртипикээти уонна «Александр Находкин» диэн ааттаах алмаас куопуйатын туттарда.
Александр Егорович Находкин Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Николай Чусовской сиэнэ буолар. Кини 2014 сыллаахха баҕа өттүнэн Донбасска эйэлээх дьону көмүскүү тиийбитэ, разведка взводугар пулеметчигынан сылдьыбыта. 2015 сыллаахха дойдутугар кэлэн, дьону быыһыыр сулууспаҕа үлэҕэ киирбитэ. 2017 сылтан Сирияҕа, Ливияҕа, Судаҥҥа, Африка киин өрөспүүбүлүкэтигэр бойобуой соруктары толорбута. Анал байыаннай дьайыы саҕаланыаҕыттан сулууспалыыр. Оборуона министиэристибэтин анал салаатыгар көннөрү саллааттан хамандыырга тиийэ үүммүт буойун. Үс «Эр санаа» уордьанынан уонна үс «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Алтынньы 20 күнэ. Бу күн Дьокуускайга Федерация Сүбэтин экономическай бэлиитикэҕэ кэмитиэтин мунньаҕын ыыттылар. Манна Федерация Сүбэтин 2022 сыллааҕы өрөспүүбүлүкэҕэ судаарыстыба өттүттэн өйөбүл туһунан уурааҕын түмүктэрин уонна эрэгийиэн сайдыытын хайысхаларын көрдүлэр. Мунньаҕы экономическай бэлиитикэҕэ кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ Андрей Кутепов ыытта.
«Саха сиригэр болҕомтоҕут, соруктарбытын өйдүүргүт уонна ону быһаарыыга көмөлөһөргө бэлэмҥит иһин Федерация Сүбэтигэр махтанабын. Өрөспүүбүлүкэ сүҥкэн кыахтаах, биһиги ону Саха сирин олохтоохторун туһугар туһаҕа таһаарар эппиэтинэстээхпит. Бу үлэ сүрүн түмүгэ – дьон олоҕун хаачыстыбатын үрдэтии, дьиэ кэргэттэр байылыаттык олороллорун хааччыйыы уонна эдэр ыччат төрөөбүт дойдутугар бэйэтин кыаҕын толору арыйар кыаҕын тэрийии. Биһиги бииргэ үлэлэһиибит итиннэ туһуланар», – диэтэ Ил Дархан.
Айсен Николаев сенатордарга үлэ түмүктэрин билиһиннэрдэ. Кини өрөспүүбүлүкэ экэниэмикэтэ бигэ туруктааҕын уонна инфраструктуратын кыаҕын улаатыннарарын бэлиэтээтэ. Ол курдук, 2025 сыл түмүгүнэн баалабай эрэгийиэн бородууктата 2,6 трлн солкуобайтан тахса буолла. Быйылгы сылга экэниэмикэ үүнүүтэ 2,8% таһымҥа сабаҕаланар.
Санатан эттэххэ, 2022 сыллаахха «Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай-экономическай сайдыытын судаарыстыба өттүттэн өйөбүл туһунан» уураах тахсыбыта. Бу докумуон Саха сиригэр улахан суолталаах Өлүөнэ муостатын тутуутун, энергетикэ уонна дьиэ-уот коммунальнай хаһаайыстыбатын эбийиэктэрин саҥардыыны, Арктика оройуоннарын уонна социальнай инфраструктураны сайыннарыыны федеральнай таһымҥа өйөөһүнү бигэргэппитэ.
Алтынньы 21 күнэ. Ил Түмэн уочараттаах XX мунньаҕар Николай Бочкову Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччытынан анаатылар.
«Николай Владимирович энергетикэҕэ уонна тарифтары кытта үлэҕэ уопуттаах специалист. Саха сиригэр энергетикэҕэ уонна дьиэ-уот коммунальнай хаһаайыстыбатыгар, уматыгынан хааччыйыыга уонна хоту таһаҕаһы таһыыга, тутуу комплексын сайыннарыыга бигэ, эрэллээх үлэ ирдэнэр. Оройуоннары кытта сүбэлэһэн үлэлиэххэ, олохтоохтор ыйытыыларын кэмигэр быһаарыахха нааада», – диэтэ Ил Дархан.
Айсен Николаев Ил Түмэн уочараттаах мунньаҕын сүрүн быһаарыыларыттан биирдэстэринэн өрөспүүбүлүкэ 2027-2029 сылларга судаарыстыбаннай бүддьүөтүн бырайыагын бастакы ааҕыыга ылыныы буоларын эттэ. Кини тутаах боппуруоһунан өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун иннигэр социальнай эбэһээтилистибэлэри толорууну уонна үп-харчы өттүнэн туруктаах буолууну хааччыйыы диэн бэлиэтээтэ.
Алтынньы 22 күнэ. Ил Дархан видеосибээс ситиминэн Уус Алдан улууһун Бэйдиҥэ, Үөһээ Бүлүү улууһун Боотулу, Нам улууһун Кириэс Кытыл, Ньурба улууһун Чаппанда сэлиэнньэлэригэр уонна Дьокуускай куорат Мархатыгар быраас модульнай амбулаторияларын үөрүүлээхтик арыйыы сиэригэр-туомугар кытынна.
Биэс саҥа амбулаторияны мэдиссиинэ бастакы көмөтүн оҥорорго аныгы тэрилинэн хааччыйдылар, эмтэнээччилэргэ уонна үлэһиттэргэ табыгастаах усулуобуйаны тэрийдилэр. Эбийиэктэри дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээбит “Уһун уонна көхтөөх олох” национальнай бырайыак чэрчитинэн туттулар. Маныаха 91,8 мөлүйүөн солкуобай көрүлүннэ.
“Өрөспүүбүлүкэ хас биирдии олохтооҕо киин куоракка уонна ыраах сытар сэлиэнньэҕэ да буоллун, мэдиссиинэ хаачыстыбалаах көмөтүн ылара улахан суолталаах. 2018 сылтан биһиги Саха сиригэр доруобуйа харыстабылын 130-тан тахса эбийиэгин үлэҕэ киллэрдибит. Дьон олорор сирдэригэр тустаах көмөнү ылалларын туһугар мэдиссиинэни сайыннарыы үлэтин салгыы ыытабыт. Саҥа амбулаториялары тутарга кыттыбыт дьоҥҥо барыларыгар махтанабын. Эмчиттэргэ саҥа усулуобуйаҕа ситиһиилээх үлэни баҕарабын. Бу амбулаториялар өр сылларга дьоҥҥо-сэргэҕэ туһалаатыннар”, — диэтэ Ил Дархан Айсен Николаев.
Алтынньы 22 күнэ. Ил Дархан Ростехнадзор Ленскэйдээҕи управлениетын салайааччытын эбээһинэһин толорооччу Виталий Савченколыын көрүстэ. Кэпсэтии сүрүн тиэмэтинэн өрөспүүбүлүкэ 2026/2027 сыллардааҕы оттук дьылыгар бэлэмнэниитэ, сылааһы биэрэр эбийиэктэр эрэллээхтик үлэлииллэрин хааччыйыы уонна муниципальнай тэриллиилэр бэлэм буолууларын пааспардарын ылыылара буолла.
Көрсүһүүгэ муниципальнай тэриллиилэри бэрэбиэркэлээһин барыллаан түмүктэрин, хомунаалынай эйгэ эбийиэктэрин туругун, хочуолунайдар оттугунан хааччыллыыларын, ону тэҥэ итэҕэстэри туоратыы боппуруостарын көрдүлэр. Маныаха былаас толорооччу уорганнара, муниципалитеттар уонна кэтээн көрөр биэдэмэстибэлэр бииргэ үлэлээһиннэригэр болҕомтону уурдулар.
Алтынньы 22 күнэ. Владимир Путин Юрий Трутневы Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнин көмөлөһөөччүтүнэн анаата. Ыйаахха алтынньы 22 күнүгэр илии баттаата. Санатан эттэххэ, бу иннинэ Юрий Трутнев Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан – Уһук Илин федеральнай уокурукка Бэрэсидьиэн боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлинэн үлэлээбитэ.
Ил Дархан Юрий Трутнев өрөспүүбүлүкэ уонна бүтүн Уһук Илин сайдыытыгар киллэрбит улахан кылаатын бэлиэтээтэ.
«Уһук Илиҥҥэ 13 сыл устата үлэлээбит кэмигэр Юрий Петрович күүстээх хамаанданы хомуйда. Бу хамаандаҕа үлэлиир, бииргэ быһаарыылары ылынар миэхэ улахан чиэс буолар. Биһигини барыллаан соруктар уонна эрэгийиэннэрбит инникилэрин иһин эппиэтинэс сомоҕолуур», — диэн эттэ Айсен Николаев.
Юрий Трутнев Уһук Илин федеральнай уокурукка Бэрэсидьиэн боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлинэн үлэлээбит кэмигэр макроэрэгийиэҥҥэ тыһыынчаттан тахса саҥа тэрилтэ арылынна, 191 тыһыынча үлэ миэстэтэ таҕыста, инвестордары уонна эрэгийиэн бырайыактарын өйүүр тиһик олохтонно. Уһук Илин көҕүлээһиннэрэ уокурук таһыгар кытта сайдыыны ыллылар.
Алтынньы 23 күнэ. Ил Дархан өрөспүүбүлүкэ Музыкаҕа үрдүкү оскуолатын ректора Надежда Зайкованы кытта көрүстэ. Манна оскуола саҥа комплексын тутуу хаамыытын көрдүлэр. Ол курдук, 240 үөрэнээччигэ аналлаах саҥа үөрэнэр куорпус уонна 150 миэстэлээх интернат үлэҕэ киириэхтээхтэр.
Ректор иһитиннэрбитинэн, эбийиэккэ тас үлэ барыта бүппүт, дьиэлэри ититии ситимигэр холбообуттар. Билигин иһинээҕи өттүн оҥоро сылдьаллар. Айсен Николаев дойду Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин сорудаҕынан тутуллар комплексы сыл бүтүөр диэри үлэҕэ киллэриэххэ наада диэтэ.
«Оскуола бастакы күнтэн толору үлэлииригэр туох баар наадалааҕынан барытынан хааччыллыыта улахан суолталаах боппуруос буолар. Саҥа дьиэлэри көрүү-истии үбүлээһинин, концертнай роялы атыылаһыы уонна туруоруу, үөрэнээччилэри аһылыгынан хааччыйыы ыйытыыларын көрдүбүт. Бары тэрээһин уонна үбүлээһин боппуруостара тутуу бүтүүтүн кытта бииргэ быһаарыллыахтаахтар», — диэтэ Айсен Николаев.
Алтынньы 23 күнэ. Ил Дархан Саха сиригэр национальнай бырайыактары олоххо киллэрии хаамыытын көрдө. Бу кээмэйэ 9 ый түмүгүнэн 76,5% буолбут. Ити былырыыҥҥыга тэҥнээтэххэ, үрдүк көрдөрүү. Национальнай бырайыактар араас эйгэни хабаллар – саҥа социальнай эбийиэктэри тутууттан саҕалаан, доруобуйа харыстабылын систиэмэтин модернизациялааһыҥҥа, суол ситимин сайыннарыыга тиийэ.
Национальнай бырайыактары толоруу 32,80 млрд солкуобай буолбут, эбэтэр сыллааҕы кээмэй 76,5% тэҥнэспит. Былырыын бу кэмҥэ ити сыыппара 62% этэ.
«Биэдэмэстибэлэр икки ардыларыгар үлэни күүһүрдүөххэ, түргэн быһаарыныылары ылыныахха, бырайыактар сыаналарын үрдэтимиэххэ уонна тус эппиэтинэһи сүгүөххэ наада. Сыл бүтүөр диэри өссө икки ый хаалла, бу кэмҥэ өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун туһугар туруоруллубут көрдөрүүлэр ситиһиллиэхтээхтэр», — диэн сорук туруорда Айсен Николаев.
Бу сылга национальнай бырайыактары олоххо киллэриигэ эрэгийиэн судаарыстыбаннай бүддьүөтүгэр 42,89 млрд солкуобай көрүллүбүт, ол иһигэр 32,81 млрд солкуобай федеральнай бүддьүөт суотугар.
Күндү Саха сирин олохтоохторо! Кыстык бастакы ыйыгар, сир-дойду тоҥор кэмигэр, күһүҥҥү түбүкпүтүн үмүрүтэн, этэҥҥэ буолуохха!
Афанасий Ноев