Бэрт кылгас олоҕор саха биллиилээх лирик-бэйиэтэ Пантелеймон Яковлевич Тулааһынап сахатын дьонугар аата ааттанар суолу-ииһи хаалларбыт киһибит буолар.
2023 сыллаахха Таатта Дьохсоҕонун Чараҥ алааһыгар ретро-сквер аһыллыбыта. Мэҥэ бэлиэ арыллыытыгар Ион Афанасьевич Попов долгуйан туран маннык тыллары эппит:
«1941-42 сылларга Тааттаҕа алдьархайдаах сут-кураан туран, 1943 с. үрдүкү салалта быһаарыытынан Пантелеймон Тулааһынап боломуочунайынан ананан биһиэхэ, Дьохсоҕон «Комсомол 20 сыла» холкуоһугар ыһыыга кэлэр. Дьон хайдах туруктаах олороллорун билсэн баран, маннык буорайбыт дьоннорунан хайдах да ыһыыны ыстарар кыаллыбатын тутатына өйдөөбүт. Холкуос бэрэссэдээтэлинээн Саввин Николай Власьевичтыын Илья Егорович Винокуровка (САССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ) тиийэ туруорсаннар, холкуостаахтарга бэриллэр нуорма астарын эптэрэн, дьон-сэргэ санаатын өрө көтөҕөллөр. Ыһыы үлэтэ күргүөмнээхтик саҕаланар. Олохтоох дьоннуун күһүн өлгөм бурдугу үүннэрэн, холкуостары эрэ буолбакка, оройуон үрдүнэн элбэх Таатта дьонун өлөр-өлүү айаҕыттан былдьаан ылбыттарын кырдьаҕас сааһырбыт көлүөнэбит уонунан сылларга кэрэ кэпсээн оҥостубуттара көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн, 80-ча сыл устата сүппэккэ-оспокко тиийэн кэллэ. Аны искибиэрдэнэн баран сүтэр-оһор үһүө?!» — диэн бар дьонун үөрүүтүн үллэстибит.
Ион Афанасьевич Попов — Дьохсоҕон Дьуоната, 1990 с. РСФСР үрдүнэн бастаабыт рационализатор, Бүтүн Сойуустааҕы айан таһаарааччылар уонна рационализатордар уопсастыбаларын туйгуна, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ, Коммунистическай үлэ ударнига, үлэ бэтэрээнэ. Кини оҕо сааһыттан кырдьаҕастары кытта алтыһа улаатан «Паана Тулааһынапка хайаан да махтанан, бу аанньал курдук киһиэхэ сэргэ туруоран, өлбөт-сүппэт үйэлээбит киһи…» диэн бэйэтигэр илдьэ сылдьыбыт ымыы санаатын балтыгар Татьяна Львовна Поповаҕа үллэстэр. Ити курдук санаа кыыма тэлибирии күөдьүйэн, нэһилиэк дьоно ылсаннар, колхозтаах дьонноругар уонна П.Тулааһынапка махтанан искибиэр арыйан үйэтиппиттэр.
Искибиэрбит турар сирэ – Чараҥ алааһа. «Паана Тулааһынап сөбүлээн олорбут, хаампыт: «куруутун тугу эрэ суруйа олорор буолара», диэн кэпсээннээх алааска. Кини сааскы сииги куоттарымаары төһө күүһэ-кыаҕа баарынан көмөлөһө тэҥҥэ үлэлэһэ сылдьыбытын «Тааттаҕа» диэн хоһоонугар суруйбут:
…Манна ыалга кураан, сут
Хонон ааспыт бэлиэтэ
Холумтаҥҥа күл сойбут
Төлөн суоһун билбэккэ…
…Харыларым күүһүнэн
Хара буоргун тиэрэммин
Хаарыан дьонум тыыннарын
Харыһыйа кэлбитим.
Ити курудк биир дойдулаахпыт поэт Паана Тулааһынап үлэлээбит- сылдьыбыт сирдэригэр үйэлээх суолу хаалларбыт ытыктанар киһи буолар.
Биһиги биир дойдулаахпыт, киэн туттар суруналыыспыт, Өймөкөөн улууһун Бочуоттаах олохтооҕо Сергей Егоров кини туһунан: « Ханнык баҕарар улуус бэйэтин дойдутугар төрөөбүт, үлэлээбит, киэҥ биллиилээх дьонунан киэн туттар. Сорох улуустарга оннук дьоно олус хойуу, элбэх буоллаҕына, биһиги улууспутугар тарбахха баттанар дьон бааллар. Кинилэр ортолоругар биһиги улууспутугар төрөөбүт биллиилээх поэт Пантелеймон Тулааһынабы бастатан туран ааттыыбыт. Кини төһө да биһиги Өймөкөөммүтүттэн кыра сааһыгар араҕыстар, син биир бэйэбит киһибитинэн ааҕабыт. Кини кэриэһигэр көлүөнэ ыччаппытын иитэбит», — диэн суруйбута. («Хотугу сардаҥа», 1996, ахсынньы 7 күнэ).
Уонча сыллааҕыта, 2016 с., Төрүт нэһилиэгэр поэт Пантелеймон Тулааһынап 100 сааһыгар аналлаах үбүлүөйдээх ыһыах тэрийбиттэрэ. Онно республикабыт култууратын эйгэтиттэн ыалдьыттаабыттара — Н.Е. Винокуров-Урсун, поэт, литератураны ырытааччы, тылбаасчыт, Россия суруйааччыларын союһун чилиэнэ, СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ, П.А.Ойуунускай аатынан СӨ Государственнай бириэмийэтин лауреата уонна биир дойдулаахпыт В.Г. Белолюбская-Аркук, оҕо поэта, лингвист, филология наукатын кандидата, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, ХИФУ хотугу норуоттар филологияларын кафедратын сэбиэдиссэйэ. Кинилэр П.Я. Тулааһынап төрөөбүт Тарынын сиригэр сылдьыбыттара. Ол хатыламмат кэрэ кэми бэйэбит олохтоох ыччаттарбыт Спиридон Слепцов, Артур Старостин хаартысканан, видеонан үйэтиппиттэрэ махталлаах дьыала.
Быйыл улуустааҕы «Чороон туолан күлүмнүүр өрөгөйдөөх кэмнэрэ» диэн үбүлүөйдээх ыһыах поэт Пантелеймон Тулааһынап төрөөбүтэ 110 сылыгар ананан Төрүккэ ыытыллар. Кулууп үлэһиттэрин салалтатынан — директор Надежда Босикова уонна уус-уран салайааччы Марианна Макарова — бэлэмнэнии үлэтэ күүстээхтик бара турар.
Саха сирин талааннаах ырыанньык поэта Пантелеймон Тулааһынап «Толору кымыстаах чороону көтөҕөн, Дойдубут туһугар, доҕотторум, иһиэҕиҥ!» диэн ырыата хас биирдии саха киһитигэр төрөөбүт Сахатын сиринэн киэн туттууну, тапталы дорҕоонноохтук туойан, ыһыах ыһыллыытыгар ылланан, киэҥ нэлэмэн куйаар устун үйэлээх ыҥырыы буолан кынаттанан көтөр.
Бу буолар поэт Пантелеймон Тулааһынап айымньытын күүһэ, уһун үйэлээх олоҕо!
Зоя ОКОНЕШНИКОВА,
кыраайы үөрэтээччи
Ыстатыйаны «Хотугу сардаҥа» хаһыакка ааҕаарыҥ.