Икки сыллааҕыта аан дойду кылаан чыпчаалын – Эверест хайатын дабайан аар-саарга аатырбыт биир дойдулаахпыт Евгений Кривошапкин быйыл эмиэ дьонун-сэргэтин соһутта.
Ол курдук кини атырдьах ыйыгар Памирга 7134 км үрдүктээх Ленин чыпчаалыгар дабайан, күүстээх санааланыы, туруоруммут соругу толоруу, дьаныардаах буолуу хоһуун холобурун өссө төгүл көрдөрдө.
Евгений уоппускатын кэмигэр чыычаах да көтөн тиийбэт сиригэр – Памир хайаларын быыһыгар Ленин өргөһүгэр тахсан тус бэйэтин хайаны дабайыыга муҥутуур көрдөрүүтүн өссө төгүл ситистэҕэ. Манна даҕатан эттэххэ, Киргизия уонна Таджикистан кыраныыссаларыгар баар Ленин өргөһө Памир чыпчаалын саамай үрдүктэринэн биллэр.
Маннык үрдүк чыпчаалы дабайарга эрдэттэн дьоһуннаахтык бэлэмнэниэххэ, олохтоохтук оҥостуохха наадата өйдөнөр. Евгений бу сырыытыгар биир сыл кэриҥэ бэлэмнэммитин бэлиэтиир:
— Былырыын биһиги, альпинизмынан үлүһүйээччилэр, анал бөлөх тэриммиппит. Бастаан утаа Ленин өргөһүгэр тахсыан баҕалаахтар сүрдээх элбэх этибит. Ол эрээри сыыйа аҕыйаан испиппит: ким үлэтинэн, сорох дьиэтигэр табыллыбакка, былааннарын, баҕа санааларын олоххо киллэрэллэрэ кыаллыбатаҕа. Тиһэҕэр тиийэн, мин уонна Николай Эртюков эрэ хаалбыппыт.
Ити курдук Евгений напарнигын Николайы кытта Дьокуускайга көрсөн, Иркутскай куоракка сөмөлүөтүнэн көппүттэрэ. Онтон Киргизия Ош куоратыгар тиийбиттэрэ. Альпинистар бу куоракка үс күн устата сынньанан, бэлэмнэнэн баран, “Ачик-Таш” диэн базовай лааҕырга аттаммыттара. Бу лааҕыр 3600 м үрдүккэ баар. Манна кинилэри Арассыыйа биллэр альпиниһа Юрий Ермачек көрсүбүтэ. Кини салалтатынан саха эр бэртэрэ саҥа климакка үөрэнэн барбыттара.
Ханнык да сиргэ тиийдэххэ, атын климакка үөрэнии суолтата улаханын альпинистар, экстремальнай туристар бэркэ диэн билэллэр.
— Биһиги муора таһымыттан, быһа холоон, 500 м үрдүккэ олоробут. Оттон альпинистар 7000 м үрдүгү дабайар соруктаахпыт. Онон эппитин-хааммытын сыыйа-баайа онуоха үөрэтэн, үөһээ тахсан соһуччу кыһалҕаны көрсүбэт туһугар тулалыыр эйгэҕэ сөп түбэһэр миэрэни ылыахпытын наада, — диэн быһаарар Евгений.
Экстремальнай турукка үөрэҕэ суох киһи төбөтө күүскэ ыалдьыан, аһыан баҕарбат, уутугар аҥаарыйа сылдьар биитэр олох да утуйбат буолан хаалыан биитэр атын даҕаны кыһалҕаны көрсүөн сөп.
— Онон үрдүккэ ыксаабакка, сыыйа-баайа күҥҥэ 500-1000 м дабайар ордук, — диэн уопутуттан үллэстэр Евгений Кривошапкин. – Биһиги Николайдыын базовай лааҕырга икки хонон баран бастакы 4600 м үрдүккэ баар лааҕырга тиийбиппит. Малларбытын сирдьиттэр үөһээ атынан таһаарбыттара.
Ленин өргөһүгэр тахсарга аналлаах экипировкалаах буолар ордук. Евгений манна Эверест хайатыгар тахсарыгар Непалтан ылбыт тэрилин туһаммыт. Евгений кэпсииринэн, Ленин өргөһүгэр салгын температурата -250С, тыаллаах буоллаҕына, 35 кыраадыска тиийэ түһэр эбит. Тыала олус күүстээх буолан кутаа оттон ас астыырга, чэй өрүнэргэ олус уустуктардаах, тыал уоту тута саба үрэн иһэр.
— 5000 м үрдүккэ киһи олох аһыан даҕаны баҕарбат эбит, — диэн салгыы кэпсиир Евгений. – Холобура мин икки күн иһигэр биир кыра пакет миин оҥостон баран, онтон бэрт кыраны эрэ испитим. Онтон даҕаны күүс ылыммыт курдук санаммытым. Үрдүккэ хамсанарыҥ-имсэнэриҥ бытааран хаалар, аргыый аҕайдык хаамаҕын. Ол үрдүгү дабайарга харгыс буолбатах, көннөрү иннин хоту баран иһиэххин наада. 500 м барбыккын, сиргэ 1 км хаампыт курдук сананаҕын. 100 м ардыгар сыалай чааһы быһа да барыаххын сөп. Биллэн турар, хайаны дабайарга кутталлаах ороҕу тумнан, хайа быһыылары ааһан, кыра даҕаны сири барарга элбэх бириэмэ наада. Сороҕор быаны-туһаҕы туһанан уустук сирдэри туоруугун.
Альпинистар ити курдук сыыйа-баайа сыалларын ситиһэн 4100 м үрдүккэ хонон туран баран, салгыы 5000 м үрдүккэ тахсыбыттар. Манна Евгений төбөтө ыалдьан, сэниэтэ эстэн хаалбыт. Төһөнөн үрдүккэ тахсаҕын даҕаны, киһи этэ-сиинэ оччонон сылайар буолар эбит. Евгений Эверест хайатын дабайбыт буоллаҕына, атыттарга даҕаны уопуттаах киһи быһыытынан чэпчэкитик дабайара буолуо дии санааччылар эмиэ бааллар диэн билинэр. Оннук буолбатах, маныаха син биир эти-сиини хаттаан үөрэтии ирдэнэр.
Евгений Кривошапкин уонна Николай Эртюков дабайыыларын өссө биир этааба тиийэн кэлэр: Ленин өргөһүгэр килэҥ мууһунан (ледник) 6100 м тиийии. Уолаттар манан икки күн устата иккис уонна үһүс лааҕырдары нөҥүөлээн, сыалларын ситиһэллэр. Бу ледниккэ 20-30 м дириҥнээх, түгэҕэ көстүбэт сүрдээх улахан хайа быһыылары иккилии-үстүү альпинист бэйэ-бэйэлэрин торуоһунан ыга баанан туораабыттар. Манна эмиэ сэниэлэрэ эстэн, салгыы үрдүгү дабайар кыах көстүө дуо диэн долгуйуу кыыма үгүстэри үүйэ-хаайа туппут. Дьолго, иккис күн киэһэтигэр альпинистар туруктара тупсан, чэйдээн, 6000 м үрдүккэ хаамыталаан баран, 4400 м баар лааҕырга күн-дьыл туруга тупсарын кэтэһэ төттөрү түспүттэр. Бу атырдьах ыйын 13 күнэ этэ.
Онтон ыла хас даҕаны күн устата хаар түһэн, күүстээх тыал үрэн, халлаан туруга тупсар сибикитэ биллибэккэ турбута. Онтон, хата, атырдьах ыйын 19 күнүгэр альпинистар күүттэр күүппүт күннэрэ-дьыллара тосхойон биэрбит. Евгенийдаах Николай сезон сабыллыар диэри сыалларын-соруктарын ситиһэллэригэр кыах үөскээбититтэн үөрэ түһэн, дабайыыларын салҕаабыттар. Чыпчаалга диэри 5600 м уонна 6100 м баар икки лааҕыры ааһыахха наада этэ.
Саха сирин альпинистарыгар чыпчаалы дабайыы эппиэттээх күнэ атырдьах ыйын 17 күнүгэр тосхойбут. Кинилэр аны үһүс лааҕырга тиийбиттэрин кэннэ күүстээх буурҕа түспүт. Евгенийдаах Николай чыпчаалга дабайыыбыт табыллыа суох дуу диэн санаабыттарын кэннэ, түүн 2 чаас саҕана буурҕа тохтоон хаалбыт.
Дьэ, ити курдук уолаттар уһаппакка-кэҥэппэккэ түүн 3.00 ч. Ленин өргөһүгэр аттаммыттар. Уолаттар чыпчаалга тахсан үөһэттэн кинилэр кэннилэриттэн 20-чэ киһи тахсан иһэрин көрбүттэр эрээри, үгүстэр сылайан төннүбүттэр эбит. Оттон саха хоһуун уолаттара ылсыбыт сыалларын толорон, Ленин өргөһүгэр күнүс 13.00-14.00 ч. диэки дабайан, Саха сирин былааҕын өрө анньан, улахан дуоһуйууну, тугунан да кэмнэммэт үөрүү өрөгөйүн билбиттэрин, Евгений билигин кэлэн кэпсиир. Ленин өргөһүттэн төттөрү 6-7 чаас устата түспүттэр.
— Биһиги бу эспэдииссийэбит Улуу Кыайыы 80 сылыгар анаммыта, — диэн кэпсиир Евгений Александрович. – Манан биһиги уоттаах сэриигэ кыргыһан, тыылга эҥкилэ суох үлэлээн Улуу Кыайыыны ситиспит ытык дьоммутугар дириҥ ытыктабылбытын, кинилэргэ сүгүрүйүүбүтүн биллэрдибит. Сыалбытын-сорукпутун толору ситиһэн бэйэбитин дьоллоох дьонунан ааҕынабыт. Манна, аан дойду биллэр-көстөр альпинистара мустубут сирдэригэр, сахалар кинилэртэн итэҕэһэ суохпутун дакаастаабыппытынан киэн туттабыт, — диэн түмүктээтэ Евгений Александрович.
Саха хоһуун уолаттарын үтүө холобурдарын үүнэр көлүөнэ ыччат олоххо туруоруммут сыалларын-соруктарын ситиһэргэ үрдүк бачыым, үтүө холобур быһыытынан ылынар буоллахтарына, кырдьык даҕаны сыал ситиһилиннэ, сыра таах хаалбата диэн ылыныахха сөп буоллаҕа.
Светлана НИКИФОРОВА
(“СЗ” хаһыаттан
Любовь Кривошапкина тылбааһа)
Хаартыскалары
Е. Кривошапкин тиксэрдэ