Бэҕэһээ киэһэ, ол эбэтэр бэс ыйын 30 күнүгэр, тоҕустан уоҥҥа диэри Айталина Прокопьевна арыаллаан, икки массыынанан Томтор бэлиэ сирдэрин астына көрбүппүт.
Олоҥхо Ыһыаҕа Өймөкөөнтөн саҕаламмыт бэлиэтэ – аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох норуоттар түһүлгэлэриттэн саҕаланарын олус хайгыы иһиттим. Күнү көрсөр сир, туос ураһа, олоҥхоһут оҕолор балаҕаннара, Чысхаан дьиэтэ, балаҕаннардаах Тойон ураһа о.д.а тутуулар киһи болҕомтотун тардаллар, куттуун-сүрдүүн киһи киэн тутта көрөр-истэр. Аал Луук Мас аттыгар хаартыскаҕа түһэн, алгыстаах сир сымнаҕас да сымнаҕас күөх ньаассын отугар сытан сир сытын ылбыппыт, буор сылаас тыыныгар бигэммиппит. Алгыстаах хатыҥ чараҥнаах Эбэ Хайатын анныгар баҕа санааларбыт кыымын бары да сүрэхпитигэр иҥэрдэхпит буолуо.
Биир умнуллубат сирбит – бүтүн Арассыыйа устуоруйатыгар киирбит «АЛСИБ» трассатын биир туочукатыгар долгуйа, сэбиэскэй тыыҥҥа иитиллибит дьон дьоруойдуу үлэлэригэр сүгүрүйэ үктэммитим. Киирэн истэххэ 1942 сыллаах тутуулар билигин да туралларыттан олох ураты сөҕүү-махтайыы иэйиитэ мин сүрэхпин хам ылбыта. Айталина Прокопьевна чуолкай куолаһынан: «Бу манан кулууп, манан остолобуой баара. Ол детсад, гараж…» — диэнин истэбин уонна дьон ааспыкка өйдөбүлэ күүстээҕин сөҕөбүн.
Салгыы Айталина Иванова кэпсээниттэн:
— 1941 сыллаахха Сэбиэскэй Сойуус Эмиэрикэ Холбоһуктаах Штаттарын кытта ленд-лиз бырагыраамматынан кэлэр таһаҕаһы тиэйиигэ дуогабар түһэрсэллэр. Аны бу сөмөлүөттэри хайдах аҕалабыт диэн толкуйдууллар. Сталин сорудаҕынан хайдах, ханнык маршрутунан көтүтэн аҕалары түүннэри-күннэри толкуйдуу сатыыллар. Туох да сатаммат курдук, тоҕо диэтэххэ, бу кэлэр сөмөлүөттэр салгыҥҥа 4 эрэ чаас көтөллөр эбит. Онон 1000-нан килэмиэтири кыайан көтөн кэлбэттэр. Дьэ, ол кэмҥэ «АЛСИБ» салгын трассата толкуйдаммыт.
1942 сыллаахха улууспут киинэ Кырдьаҕас Өймөкөөн, метеостанциялаах эҥин. Ол иһин бастаан ону сөмөлүөтүнэн көтө сылдьан көрбүттэр, үөрэппиттэр. Төһө кыалларынан киэҥ, аһаҕас соҕуc сири көрдүү cатаабыттар.
Кырдьаҕас Өймөкөөн сирэ онно кыайан барсыбатах, ол иһин арыычча аһаҕас сирдээх диэн, Томтор сирин талбыттар. Уонна онно ГУЛАГ лааҕырыттан уголовнай ыстатыйалаахтары үлэлэтэллэр. Атырдьах ыйын бүтүүтүгэр Томторго «Өймөкөөн» аэропорт тутулларын туһунан бирикээс тахсар уонна балаҕан ыйыгар бастакы сөмөлүөт кэлэн түһэр. Алтынньы ыйтан Эмиэрикэ сөмөлүөттэрэ кэлэллэр.
Биһиги полюспут тымныытыттан бу сөмөлүөттэр (балаҕан, алтынньы, сэтинньи ыйдарга тымныыбыт саҕаланар) мотуордара эҥин тоҥон хаалар, шассилара кыайан аһыллыбат буолар эбит. Оннук түгэҥҥэ лааҕыр дьоннорун туһанан, төһө элбэх сөмөлүөтүттэн көрөн, сүүс эбэтэр балтараа сүүс киһи биирдии буочуканы чугас-чугас соҕус төкүнүтэн бу полосаҕа киллэрэллэр эбит. Онно сөмөлүөттэр истэринэн кэлэн түһэллэр. Оннукка сороҕор вентиллэрэ эҥин алдьанар эбит. Бастакы перегоҥҥа уонтан тахсалыы сөмөлүөтү көтүтэн аҕалаллар эбит, ойоҕоһуттан эҥин арыалдьыт сөмөлүөттэрдээх. Лүөччүккэ үөрэнэр эдэркээн оҕолор, 17-18 саастаах ыччаттар, аара кэлэн иһэн тумаҥҥа, тыалга суолларыттан тахсан хаалар түбэлтэлэрэ бааллар. Ол иһин Томпо эҥин диэки сууллубут сөмөлүөттэр элбэхтэр. Итинэн кэнники уончалыы эрэ сөмөлүөтү аҕалыахха уонна биир да сөмөлүөтү сүтэрбэт туһуттан иннигэр, кэннигэр эрэ арыаллаан аҕалыы буолбут. Онтон ыла аэропорпут үлэлиир, АН-24 сөмөлүөт кытта түһэр этэ.
Айталина Прокопьевна кэпсээнин бары сэргии иһиттибит. Мин хаһан эрэ бу тиэмэҕэ оҕоҕо дакылаат суруйтарбыттаах буолан, барытын кулгаахпар хатыы сатаатым.
Томтордор бу аэропорду тутууга (1942-1945 с.с.) үлэлээбит дьон аатын барытын суруйан туруорбут («Оймяконцы-трудармейцы, работавшие при строительстве аэропортов Воздушной трассы Красноярск-Уэлькаль») өйдөбүнньүктэрэ дьон үлэтин сыаналыыр биир биһирэнэр хаачыстыбалаахтарын бэлиэтии көрдүм. Манна «Аэропорт Оймякон, II класс, был построен в конце 1942 г. и являлся одним из ключевых аэропортов легендарной воздушной трассы Аляска – Сибирь, по которой было доставлено из Соединенных Штатов Америки в Советский Союз около восьми тысяч боевых и транспортных самолетов, сыгравших важную роль в Победе над фашистской Германией» диэн суруктаах плита ким да умнуллубатын, туох да умнуллубатын кэрэһитэ буолан турар. Улуу Кыайыыны уһансыбыттарга Махтал Өйдөбүнньүгэ үйэлээх кыһыл өҥүнэн өрүү да Кыайыыга сирдии туруоҕа.
Оттон мин кэнники — «Довольно хорошо сохранился комплекс строений при аэродроме Оймякон в Якутии – старое здание аэропорта, несколько жилых домов и служебных построек. По сути, это единственный в более-менее целостном виде сохранившийся комплекс городка военного времени. Крыльцо одного из домов покрыто крышками от ленд-лизовских бочек. Остальная часть крыши накрыта листовым железом от тех же американских бочек» диэн «Военно-исторический журнал» 05/05/2023 с. таһаарыытыгар сурулла сылдьарын аахтым.
От ыйын 1 күнүгэр төннүөҕүҥ. Сарсыардаттан хомунан Өксөкүлээх Өлөксөй сэргэлэригэр барарга туруннубут. Бэҕэһээ киэһэ хойукка диэри Томтор сирин-уотун көрөн, төһө да хойут утуйбуппут иһин, туох эрэ саҥаны арыйардыы олус сэргэхтик, дьикти чэпчэкитик уһуктубутум. Уонна кулун тутар 25 күнүгэр күнүс Худуоһунньуктар Сойуустарын айар мастарыскыайдарыгар сылдьыбыппын олоҕум суолугар биир табыллыбыт таба тайаныыбынан билиммитим.
Бу иннинэ ханна эрэ куурсунан бара сылдьыахха диэн кэпсэтии баара. Ону бу мастарыскыайга Сууралдьымалыын кэпсэтэ олорон Өймөкөөнү ааттаабытым. Устуодьуоннуур сылбыттан Өксөкүлээх сэргэлэрин көрөр ыра санаабын Сууралдьыма истэн баран, айаммыт былааныгар олохтоох туочуканы туруорбута. Ити күнтэн ыла Сууралдьыма тус кэпсэтиилэри ыытан, Валериан Парфеньевич бырайыак сурунуутун ылынан бырайыакпыт олоххо киирэр сарсыардата үүммүтэ. Хаһааҥҥы эрэ баҕа санаам туолбутугар дьэ итэҕэйэн, бииргэ эн-мин дэһэн үөрэнэ сылдьар доҕотторбор уонна бу үөрэххэ киирбиппэр үрдэ суох махтал иэйиилээх саҥа күҥҥэ үктэммитим. Сарсыарданан тахсан, ситэ уһукта илик Томтор нарын да нарын мичээрдээх күнүн сардаҥата төбөбүн имэрийэрдии хайа үрдүнэн оргууй устарын көрсүбүтүм. Киэргэммит-симэммит кыыстыы кэмчиэрийэ сырдаабыт күн саһара кыыспыт уотунан Ийэ сиргэ күлүмүрдүү оонньуурун көрөн, бэйэм Сардаҥа-оҕо буолан, күҥҥэ көтөхтөрүөхпүн баҕаран ылбыт түгэним…
Барыыс-Кэм этэринии «Саха барбыт суола», «Саха ааспыт суола» ыҥыран, олохпор биир ураты күнү сэмээр уруйдуу күн ыспыт чөмчүүк сиигэр атах сыгынньах дугунан ыраас суолбун түһэрбитим, күн утаҕыттан күүс ылыммытым.
Сарсыарда 10 чаастан массыынабытыгар олорон балтараа көстөөх Үрэх Төрдүгэр айаннаабыппыт. Арахсыы суолтан салгыы баһылык Алексей Николаевич квадроциклыгар олордон, «Үрэх Төрдө» диэн сиргэ илтэ, иккитэ кырынна. Хаалбыт дьон оргууй аҕай чугас эргин сири-уоту көрөбүт, хаартыскаҕа түһэбит.
ЫТЫК СИР — ҮРЭХ ТӨРДӨ диэн ааттаан-суоллаан улахан, үрдүк, бигэ оҥоһуулаах, хотой бэлиэлээх таастан тохтобул бэлиэтигэр киһи хараҕа хатанар.
Квадроциклга олорон баран истэххэ тулаҥ харах ылбатынан маар, бадараан ыһыллар, дулҕаны билиммэт айан эбит. Үөһэ көрдөххө кыырпаҕа суох сып-сырдык күөх да күөх халлаан. Онно чэпчэкиттэн чэпчэки үп-үрүҥ былыттар киэҥ дуолга көччүйэллэр итиэннэ кыччаан-кыччаан тулалыы турар хайаҕа суулана түһэр курдуктар. Бу барыта улуу уруһуйдьут сыаналаах холустаҕа ойуулаабытын курдук көстөр. Санаабар, ол ааспыт үйэҕэ дьон бу маарынан хайдах айаннаабыттара буолла диэн, харахпар аттаах эрэ дьон хаамсан иһэргэ дылылар уонна сүтэн хаалаллар. Арааһа, атын сиринэн киирэллэрэ буолуо дэстибит. Билигин да муодаргыыбын, хайдах эрэ эмискэ баҕайы күөх солко быыс аһылларга дылы буолла, арай мин көрдөхпүнэ ыраах дьон хаамсар, эмиэ хартыына курдугун соһуйа көрдүм. Өйдөөн көрөн бэйэбит дьоммут буолалларыттан, дьэ, күлэ-күлэ «сиргэ үктэнним».
Сырдык чаҕылхай киистэнэн сотон кэбиспит курдук араҕас сибэккилээх, чараас да чараас сымнаҕас күөх оттоох уонна хайа да, күөх тыа да тулааһыннаах сиргэ үктэнээт оҕо сааспын көрүстүм. Арай Дьөгүөр тугу эрэ уунар, «Көрүүй, бу ыас. Көр эрэ, манна тииккэ», — диэн ыйбытыгар саҥа аллайа түстүм. Кырдьык даҕаны, оҕо сылдьан сымала ыаһын ыстаан да биэрэр этибит, ол амтана уонна ойуур сыта оҕо сааспар эргиттэ.
Аҕалбыт саламабытын ииллибит, сирбитин алаадьынан күндүлээтибит. Мария Өксөкүлээх Өлөксөй «Оттоку олук алгыһын» аахта.
Өксөкүлээх Өлөксөй 1924 сыллаахха бэс ыйын 21 күнүгэр манна ыһыах ыспыт. Бэйэтин илиитинэн үс сэргэни оҥорбут. Ити туһунан суруйааччы Николай Максимович Заболоцкай-Чысхаан ахтыытыгар суруйарынан, бэйэтэ ыһыахха сылдьыбыт уонна хас да сэргэ баар диэн өйдүүрүн этэр эбит. Ол сэргэ үрдүгэр бастыҥа курдук сүрдээх үчүгэй ойуулааҕын, оһуордааҕын сөхпүтүн кэпсээбит. Итиэннэ бу сэргэлэри бэйэтин эт илиитинэн оҥорбутун сэрэйбит, оттон ойуутун, арааһа, Уус Винокуров оҥорбут буолуохтаах диир эбит. Урут даҕаны, билигин даҕаны ханнык ойууһут үлэтэ буоларын илиилэрин суолуттан билэллэр. Ыһыахха Кулаковскай бэйэтинэн оһуокайы саҕалаабытын олус сэҥээрбиттэрин бэлиэтииллэр. Өймөкөөҥҥө, иккис дойдутугар, аан бастакы ыһыаҕы ыспыт Өксөкүлээхпит кэлиэхтээх үйэни алҕаан түөрэҕин түстээтэҕэ.
Ити кэмҥэ гражданскай сэрии арыычча уоскуйан, олохпут тупсар суолга барда диэн дьон-сэргэ үөрэн-көтөн саҥа олоҕу саҕалыыр, саҥа суолга үктэнэр олугу уурар ыһыахтарын тэрийдэҕэ.
Ыһыаҕы Өксөкүлээхпит бэйэтинэн салайбыт уонна бэйэтинэн оһуокайы олохтообут. Кэрэ да, чуор да куоластаах диэн онно санаабытын Николай Заболоцкай эмиэ ахтар. Дьэ, ити курдук былыргы ыһыах сөргүтүллэн, Өймөкөөн сиригэр-уотугар ыһыах төрүттэниитэ устуоруйа биир сабыллыбат быыһа буолан биһиги олохпутугар эмиэ киирэн, кэнэҕэски ыччат кэрэ кэпсээнэ буола сырыттаҕа. Бу олох чахчыта суруйааччы сиэнин Людмила Реасовна Кулаковская научнай чинчийиитигэр эмиэ киирэ сылдьар.
Элбэх сэргэттэн иккитэ эрэ хаалбыт, Николай Заболоцкай этэринэн, 1977 сыллар саҕана эдэр ыччат ол сэргэлэртэн икки хаалбытын чиҥэтэн биэрбиттэрин учууталбыт Василиса Романовна кэпсээтэ.
Итиннэ тэйиччи соҕус биир үрдүк сэргэ баар. Ол сэргэҕэ Кулукуоскай сирэйэ ойууламмыт. Бу сэргэни кимнээх туруорбуттарын ыйыталаспыппар «култууралар» диэн буолла. Лазарев Гаврил диэн худуоһунньук уол оҥорбут сэргэтэ эбит. Кини аҕата Ефим Гаврильевич Лазарев 1958 сыллаахха Өксөкүлээх Тирэхтээх хайатыгар туруорбут остуолбатын (хайа тааһынан) кэнники биир бастакынан көрөн хаартыскаҕа түспүт эбитэ үһү диэн кэпсиир эбиттэр.
Өксөкүлээх үрдүк мэҥэ халлаантан көрөр буолуохтаах диэн санаабыттан хайдах эрэ чэпчээн, туох эрэ саҥаны арыйбыттыы сананным. Кини хаампыт, оһуокайдаабыт сиригэр чэлгийэр күөххэ олорон, сытан оргууй аҕай кэпсэтэн, санаа үллэстэн бары да астынныбыт, дуоһуйдубут.
Биир киһи санныгар үгүһү да уйунар эбит, сүрэҕинэн сэрэйэн, өйүнэн толкуйдаан норуотун туһугар таас хайаны да самнарыах күүстээх да санаалаах буолар эбит! Саха тылын сүмэтин иҥэринэн Киһи буоларбыт туһугар Сырдатааччы, Сирдээччи, Уһуйааччы, Айыылартан анаммыт Өксөкүлээх Өлөксөй туһунан биир чахчыны билэн өйдүүн-санаалыын байан салгыы айанныыбыт.
Ирина Харайданова-Сэгэлдьийэ Чээлэй, учуутал, Арассыыйа суруналыыстарын, СӨ суруйааччыларын сойуустарын чилиэнэ
От ыйын 1 күнэ, 2025 сыл.
(Салгыыта бэчээттэниэ).