Саха сирэ 3 102,2 тыһ. кв. килэмиэтирдээх сиринэн тайыырыттан 40-тан тахса бырыһыана хотугу эргимтэҕэ сытар. Хоту өттүттэн 4,5 тыһ. км усталаах кытылга Лаптевтар муоралара уонна Илин Сибиирдээҕи муора тиксэллэр. Арассыыйа Федерациятын хонуутааҕы өттүн Саха Өрөспүүбүлүкэтин кыраныыссатыгар баар балыктаныллар уулара бары Илин Сибиирдээҕи балык хаһаайыстыбатын бассейныгар киирэллэр.
Илин Сибиирдээҕи муора уонна Лаптевтар муоралара аһара тыйыс айылҕалаахтар. Сыл баһыйар кэмигэр мууһунан бүрүллэн сыталлар, уу температурата -1,8 кыраадыска диэри түһэр, элбэх туустаах эрэ буолан, хам тоҥмот. Кыһын 20-25 миэтэрэ халыҥнаах буолуор диэри дөйө мууһурар. Сайын кэлиитэ синньигэс балаһанан субуллар, 2-3 ый устата муустан босхолонор кытыл сиргэ эрэ биллэр. Бу кэмҥэ уу температурата оннооҕор Өлүөнэ өрүс төрдүн чугаһыгар 0-тан +4, ардыгар +9 диэри сылыйан ылар.
Лаптевтар муораларын уонна Илин Сибиирдээҕи муора аһылыктарын базата, сүрүннээн, анадромнай ааһар уонна ааһар аҥаардаах майаҕастыҥы балыктар ахсааннара тахсарыгар-түһэригэр олус улахан быһаарар суолталаах. Муоралар кытыл өттүнээҕи чычаас ууларыгар тууччах, уомул, муксуун уонна күндүөбэй бары бөлөхтөрө аһыыллар, манна кинилэр ыыр үөрдэрэ ситэллэр.
Биһиги өрөспүүбүлүкэбит сиригэр-уотугар 1 мөл. км кэриҥэ бүттүүн уһуннаах 300 тыһыынчаттан аҕыйаҕа суох өрүс уонна үрэх сүүрдэллэр. Лаптевтар муораларыгар быһаччы түһэр (арҕааттан илин диэки) улахан өрүстэр: Анаабыр (939 км), Үөлэ (313 км), Өлөөн (2 270 км), Өлүөнэ (Саха сиринэн 2 870 км ааһар), Омолой (593 км), Дьааҥы (906 км), Чондоон (606 км). Илин Сибиирдээҕи муораҕа түһэллэр (арҕааттан илин) – Саан Үрэх (303 км), Хоруома (685 км), Индигирка (1 977 км), Сундуруун (314 км), Улахан Хомус Үрэх (324 км), Алаһыай (1 520 км), Улахан Курупааскылаах (391 км), Чукочья (758 км), Халыма (2 600 км, Саха сиринэн 1 100 км ааһар, ол бүттүүн уу иэнин 36 бырыһыаныгар тэҥ). Саха сирин саамай модун, хорук тымыр суолталаах өрүһэ Өлүөнэ уһуна төбөтүттэн илин уһугар Быков Тумуһугар диэри – 4 270 км, Саха сиринэн 2 870 км ааһар. Лаптевтар муораларыгар түһэр төрдүгэр үчүгэйдик сайдыбыт дельтаны үөскэтэр. Өлүөнэ өрүс 2 892 салаалаах, саамай улаханнара – Алдан, Өлүөхүмэ, Витим, Киренга уонна Бүлүү. Бүлүү өрүс уһунунан Индигирканы уонна Халыманы баһыйар. Өлүөнэ уута Саха сиригэр 1,9 мөл. кв. км сабардамнаах сири ылар.
Өрүстэр гидрология эрэсииминэн уонна балыктарын, үөннэрин-көйүүрдэрин састаабынан үөһээ, орто уонна аллараа сүүрүктэргэ итиэннэ дельта учаастактарыгар арахсаллар. Өрүс үөһээ сүүрүгэ, быраабыла курдук, хайалаах сиргэ баар уонна маннык ууга сордоҥ, бил, дьарҕаа, таас бас, мунду курдук айаннаабат, биир сиргэ үөскүүр балыктар олохсуйар буоланнар, олус дэлэйэ суохтарынан киһи айаҕар эрэ балыктаныан сөп. Орто сүүрүккэ тууччах, уомул ыыллар. Аллараа сүүрүгүнэн айан балыга ааһар, манна майаҕастыҥы балыктар сүрүн өттүлэрэ ыыллар. Саха сирин өрүстэрин төрдүлэригэр туус састааба уларыйа турар. Уһуннук тыалырдаҕына, дельта хоту өттө тууһурар буолан, фауната уратылаах. Манна Илин Сибиирдээҕи треска, сайка, муора быдьар балыгын курдук муора балыктарын көрүөххэ сөп. Дельтаҕа тууччах, күндүөбэй, уомул, муксуун кыстыыллар уонна кинилэр ыыр үөрдэрэ манна ситэллэр. Ол иһин Өлүөнэ, Дьааҥы, Индигирка уонна Халыма төрдүлэригэр сорох учаастактарга балыктааһын хааччахтанар уонна сокуонунан араҥаччыланар.
Саха сиригэр холбоон 74 тыһ. кв. км иэннээх (өрөспүүбүлүкэ иэнин 2,4 бырыһыана) 708 844 күөл баар. Күөл үксэ (ахсаанынан – 98,43 бырыһыана, иэнинэн – 50 бырыһыана) уутун сиэркилэтэ кыра уонна чычаас (2-3 м диэри). Күөллэр үөскээбиттэринэн тектоническай, муус ирбититтэн, өрүстээҕи, муоратааҕы, сиҥнииттэн уонна анньан-хаһыллан оҥоһуллубут (холобур, Бүлүүтээҕи ГЭС “күөлэ”) диэннэргэ арахсаллар. Элбэх күөлгэ муҥур (чыыр), майаҕас уонна өрүстэр аллараа сүүрүктэригэр баар күөллэргэ барыларыгар кэриэтэ быраҥаатта үөскүүллэр. Аартыка түбэтигэр сүрүн сүүрүктэри кытта ситимнээх күөллэргэ муҥур (чыыр), күндүөбэй, чорбоҕор (муксуун), пыжьян уонна тууччах ыамата тахсан аһыыллар.
Үөһэ ааттаммыт уулартан Саха сиринээҕи уопсай балык хаһаайыстыбатын пуондатыгар Лаптевтар муораларын уонна Илин Сибиирдээҕи муора кытыл өттүлэрэ киирэллэр: барыта 28,1 тыһ. км уһуннаах 9 тыһ. өрүс, 43,5 тыһ. кв. км иэннээх 145,5 тыһ. күөл итиэннэ 2 170 кв. км иэннээх Бүлүү баһынааҕы “байҕал”. Итилэртэн балыктааһыҥҥа билигин 27,4 тыһ. км усталаах 28 өрүс, 28,3 тыһ. кв. км иэннээх 7,9 тыһ. күөл уонна Бүлүү “байҕала” туһаныллаллар.
Саха сирин ихтиофауната 29 кэргэҥҥэ киирсэр 100 көрүҥтэн турар. Ол иһигэр муора балыгын 55 көрүҥэ уонна ыраас ууга олохсуйар 45 көрүҥ (ааһар уонна ааһар аҥаардаахтары кытта бииргэ) (Кириллов, Черешнев, 2006). Саха сиригэр муораҕа балыктаабаттар. Арассыыйа Федерациятын ис ууларыгар, ис муора ууларыттан ураты (Арассыыйа Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин 2017 с. алтынньы 6 күнүнээҕи 501-с №-дээх бирикээһэ, 14.12.2022 с. 868-с №-дээх уларытыыларын кытта), бырамыысыланнай балыктааһын көҥүллэнэр уу харамайдарын көрүҥнэрин испииһэгэр сөп түбэһиннэрэн, бырамыысыланнай балыктааһын эбийиэктэригэр балык 35 көрүҥэ киллэриллэр.
Саха сирин бултаныллар балыктарын испииһэгэ
|
Көрүҥэ |
Латыынныы аата |
Хос быһаарыы |
|
|
1 |
Быдьар балыктар |
Gymnacanthus Myoxocephalus, Cottus, Triglopsis, Triglops уустар көрүҥнэрэ |
|
|
2 |
Сүрү (Арассыыйа Айылҕатын харыстабылын министиэристибэтэ 2020 с. кулун тутар 24 күнүнээҕи 162-с №-дээх бирикээһинэн бигэргэппит РФ Кыһыл кинигэтигэр киллэриллибит тыынар тыыннаах эбийиэктэрин Испииһэгэр баар уу харамайдарын көрүҥнэриттэн ураты; Арассыыйа Юстициятын министиэристибэтэ 2020 с. муус устар 2 күнүгэр эрэгистирээссийэлээбит № 57940) (салгыы – Испииһэк) |
Prosopium cylindraceum |
РФ Кыһыл кинигэтигэр бээгэй сүрү – Prosopium coulteri киллэриллэн сылдьар |
|
3 |
Тимэх балык (Испииһэккэ киллэриллибит көрүҥнэриттэн ураты) |
Виды рода Salvelinus ууһун көрүҥнэрэ |
РФ Кыһыл кинигэтигэр сыбаакка – Salvelinus alpinus киллэриллибит, үөскүүр күөллэрэ – Улахан Щучье (Полярнай Урал), Фролиха, Улахан уонна Кыра Леприндолар, Леприндокан, Даватчан, Ирбо, Токко, Усу, Камканда, Огиендо (Забайкалье) |
|
4 |
Мундулар |
Phoxinus, Rhynchocypris уустарын көрүҥэ |
|
|
5 |
Кыһыл балык |
Oncorhynchus gorbuscha* |
|
|
6 |
Күстэх |
Leuciscus leuciscus |
|
|
7 |
Таас бас, дьуос балык |
Crvmnocftnhaliis cemiius |
|
|
8 |
Кэтэ, кыата |
Oncorhynchus keta |
|
|
9 |
Собо |
Carassius ууһун көрүҥэ |
|
|
10 |
Тимир атах |
Pungitius ууһун көрүҥэ |
|
|
11 |
Муора үрүҥ балыга |
Osmerus mordax |
|
|
12 |
Үрүҥ балык |
Hypomesus olidus |
|
|
13 |
Быйыт (Испииһэккэ киллэриллибит көрүҥнэриттэн ураты) |
Brachymystax ууһун көрүҥэ |
РФ Кыһыл кинигэтигэр киирэллэр: сыппах тумсулаах быйыт – Brachymystax tumensis (Обь өрүскэ) уонна сытыы тумсулаах быйыт – Brachymystax lenok (Ангара өрүскэ уонна Байкал күөлгэ) |
|
14 |
Быа балыктар (Испииһэккэ киллэриллибит көрүҥнэриттэн ураты) |
Lampetra, Entosphenus, Lethentron уустарын көрүҥнэрэ |
РФ Кыһыл кинигэтигэр киирэллэр: Каспий быа балыга – Caspiomyzon wagneri, Украина быа балыга – Eudontomyzon mariae (Краснодар Хара муоратааҕы кытылын өрүстэригэр) уонна муора быа балыга – Petromyzon marinus |
|
15 |
Чорбоҕор, муксуун (Испииһэккэ киллэриллибит көрүҥнэриттэн ураты) |
Coregonus muksun |
РФ Кыһыл кинигэтигэр киирэр: чорбоҕор – Coregonus muksun (Ямал тумул арыытыгар) |
|
16 |
Навага |
Eleginus ууһун көрүҥэ |
|
|
17 |
Сыалыһар |
Lota lota |
|
|
18 |
Тууччах (Испииһэккэ киллэриллибит көрүҥнэриттэн ураты) |
Stenodus leucichthys |
РФ Кыһыл кинигэтигэр киирэллэр: белорыбица – S. l. leucichthys уонна тууччах – S. l. nelma (Арассыыйа Дьопуруопа эҥээринээҕи өттүгэр, Печора өрүс бассейныттан ураты) |
|
19 |
Алыһар |
Perca fluviatihs |
|
|
20 |
Аартыка уомула |
Coregonus autumnalis |
|
|
21 |
Байкал уомула |
Coregonus autumnalis migratorius |
|
|
22 |
Сибиир хатыыһа (Испииһэккэ киллэриллибит көрүҥнэриттэн ураты) |
Acipenser baerii |
РФ Кыһыл кинигэтигэр киирэр: Сибиир хатыыһа – Acipenser baerii (Өлүөнэ өрүс бассейныттан ураты) |
|
23 |
Быраҥаатта |
Coregonus peled |
|
|
24 |
Дьойгуо (Испииһэккэ киллэриллибит көрүҥнэриттэн ураты) |
Gobioninae кэргэн көрүҥнэрэ |
РФ Кыһыл кинигэтигэр киирэр: Крым кылгас бытыктаах дьойгуота – Gobio tauricus |
|
25 |
Кыһыытай, кыһыл харах |
Rutilus rutilus |
|
|
26 |
Күндүөбэй (Испииһэккэ киллэриллибит көрүҥнэриттэн ураты) |
Coregonus albula, C. sardinella |
РФ Кыһыл кинигэтигэр киирэр: Дьопуруопа күндүөбэйэ – Coregonus albula (Плещеево күөлгэ) |
|
27 |
Сазан |
Cyprinus ууһун көрүҥэ |
|
|
28 |
Чуумпу акыйааннааҕы сельдь |
Clupea pallasii |
|
|
29 |
Майаҕас (Испииһэккэ киллэриллибит көрүҥнэриттэн ураты) |
Coregonus lavaretus, C. ussuriensis, C. chadary |
РФ Кыһыл кинигэтигэр киирэллэр: көннөрү майаҕас – Coregonus lavaretus (Ладога күөл Волховотааҕы уонна Свирскайдааҕы популяциялара) уонна баунтов майаҕаһа – Coregonus baunti (Улахан уонна Кыра Капылюшилар күөллэргэ) |
|
30 |
Сыа балык, ньоҕор |
Coregonus tugun |
|
|
31 |
Дьарҕаа (Испииһэккэ киллэриллибит көрүҥнэриттэн ураты) |
Thymallus ууһун көрүҥэ |
РФ Кыһыл кинигэтигэр киирэр: Дьопуруопа дьарҕаата – Thymallus thymallus (Урал өрүс бассейныгар) |
|
32 |
Муҥур, чыыр |
Coregonus nasus |
|
|
33 |
Тукачаан |
Catostomus catostomus |
|
|
34 |
Сордоҥ |
Esox ууһун көрүҥэ |
|
|
35 |
Тэҥэли |
Leuciscus idus. Leuciscus waleckii, Leuciscus tumensis |
Үөһэ ааттаммыт көрүҥнэртэн, Арассыыйа Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин 2021 с. балаҕан ыйын 8 күнүнээҕи “Бүттүүн балыктааһын олохтонуллар уу харамайдарын көрүҥнэрин испииһэгин бигэргэтэр туһунан” 618-с №-дээх бирикээһигэр олоҕуран, Илин Сибиирдээҕи балык хаһаайыстыбатын ууларыгар бүттүүн балыктааһыҥҥа көҥүллэнэр көрүҥнэргэ киллэриллэллэр: Сибиир хатыыһа, майаҕас, чорбоҕор (муксуун), муҥур (чыыр), быраҥаатта, тууччах, күндүөбэй уонна бил.
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр балыктааһын, сүрүннээн, ааһар аҥаардаах (тууччах, уомул, чорбоҕор, күндүөбэй), күөл-өрүс (муҥур уонна пыжьян-майаҕас) уонна күөл (быраҥаатта) майаҕастыҥы балыктарын бултааһыҥҥа тирэҕирэр. Маныаха майаҕастыҥы балыктары ордук чуолаан айанныыр уонна аһыыр сирдэригэр элбэхтик хаптараллар. Саха сирин киин өттүнээҕи күөллэригэр, үгэс курдук, собо балыгы илимнээн, муҥхалаан ылаллара баһылыыр-көһүлүүр суолталаах.
Евгений ИВАНОВ,
ихтиолог, биология билимин хандьыдаата, Ирбэт тоҥ биологическай проблемаларын чинчийэр институкка билим үлэһитэ